Mánaðarskipt færslusafn fyrir: janúar 2016

Sturlungaöld

thorhallsdottir-paulsen

4. febrúar 2016

Guðrún Þórhallsdóttir

Bragur og breytingar

Kolbeinn og himnasmiðurinn

Fimmtudaginn 4. febrúar 2016

Askja 132

Guðrún Þórhallsdóttir
Guðrún Þórhallsdóttir

Í fyrirlestrinum verður fjallað um gildi kveðskapar sem heimildar um íslenskt mál að fornu og málbreytingar á fyrstu öldum ritaldar á Íslandi. Tekið verður dæmi af skáldinu Kolbeini Tumasyni og kveðskap hans, ekki síst sálminum Heyr, himna smiður, kvæði sem sker sig úr bæði efnisins vegna og bragarháttarins. Þessi elsti sálmur Norðurlanda er ef til vill sá forníslenski texti sem oftast er fluttur um þessar mundir, eftir að lag Þorkels Sigurbjörnssonar varð þekkt og vinsælt, en segja má að lag Þorkels miðist fremur við framburð nútímamáls en brageyra Kolbeins.

Guðrún Þórhallsdóttir er dósent í íslenskri málfræði við Hugvísindasvið Háskóla Íslands. Hún lauk doktorsprófi í almennum málvísindum frá Cornell-háskóla árið 1993 með indóevrópska og germanska samanburðarmálfræði sem sérgrein. Aðalrannsóknarsvið hennar er hljóðsaga og beygingarsaga íslensku og forsaga íslenskrar tungu.

—o—

4. febrúar 2016

Robert Kristof Paulsen

Sturlungaöld — málþróunaröld

Thursday  February 4 2016

Askja 132

Robert Paulsen 2
Robert Kristof Paulsen

The age of the Sturlungs was a time of social turmoil and political change. But not only Icelandic society took a path that would be followed for centuries to come: Also on the linguistic level, routes were taken that shape the Icelandic language to the present day.

Many of the specifically Icelandic sound changes—from the unrounding of front vowels to the lenition of stops after unstressed vowels—took place or were initiated in the course of the 13th century. Even though these innovations often only become fully apparent in manuscript sources from a somewhat later time in the 14th century, we can assume their earlier presence for the spoken language due to conservative orthography lagging behind the spoken idiom.

In my presentation, I will discuss these phonological developments and show how they continue earlier trends and trigger later ones. Even though the sound changes in 13th-century Icelandic are expressions of trends found in other Old Norse dialects as well, the course they took in Iceland is unique. It is these linguistic innovations of the Sturlungaöld that made Icelandic Old Norse truly Icelandic—as similar as the two might be.

With the Sturlungaöld being a period of social and political conflict, one must ask the question whether the fast-forward phonological development is connected to this. To put it differently: does social instability trigger sound change?

Robert Kristof Paulsen has a master’s degree in Indo-European studies and North-Germanic philology from the University of Freiburg (Breisgau). He is currently a Ph.D. candidate at the University of Bergen. His main research interests are Old Norse historical linguistics (with a focus on graphematics and phonology) as well as Old Norse digital philology.

Sturlungaöld

08 Kristjan og Jon Axel.003

Kristján Árnason

Önnur málfræðiritgerðin, Snorri og Ólafur hvítaskáld

Fimmtudaginn 21. janúar 2016 kl. 16.30
Odda 101

Kristján Árnason
Kristján Árnason

Sturlungaöldin var tími afreka í íslenskri málfræði og skáldskaparfræði, þótt ekki beri mikið á því í sagnfræðilegum frásögnum þess tíma. Þrjú lykilrit, önnur málfræðiritgerðin, sú þriðja og að sjálfsögðu Snorra-Edda eru talin frá 13. öld. Eldri verk voru meðal annars Háttalykill og fyrsta málfræðiritgerðin. Að vissu leyti var „tungumálavandi“ Íslendinga gagnvart latínumenningu svipaður og sá sem Dante fæst við á Ítalíu í bók sinni Um kveðskap á þjóðtungu (De vulgari eloquentia), nema hvað norræn skáldmenning stóð hér á gömlum merg. Glöggt má greina, bæði hjá Snorra og Ólafi hvítaskáldi, að viðamikill lærdómur hefur safnast fyrir um kveðskaparform (hætti) og skáldamál. Lýsingar Háttatals á bragformum sýna að norrænir menn nálgast efnið með allt öðrum aðferðum og hugtökum en latínumenn og Grikkir og skáldamálið vísar mjög til norræns goðsagnaefnis. Ólafur bætir við erlendum lærdómi, en er íhaldssamur hvað varðar rímvenjur (vill ógjarna ríma gamalt kringt ǿ á móti ókringdu æ). Og bæði hjá Snorra og Ólafi gætir nokkurs metnaðar fyrir hönd hins þjóðlega menningararfs. Önnur málfræðiritgerðin er dálítið sér á parti og má kalla „hreina“ málfræði, jafnvel heimspeki, sem sækir innblástur í tónfræði og tónlist án beinna erlendra eða innlendra fyrirmynda.

Í heild má segja að það sæti furðu hve ólík þessi þrjú rit eru og hversu margvísleg sjónarmið koma þar fram. Í fyrirlestrinum mun ég stikla á stóru um greiningaraðferðir og hugmyndafræði ritanna og reyna að skilja milli þess sem rekja má til norræns arfs, erlendra áhrifa, eða til höfundanna sjálfra sem skapandi hugsuða.

Kristján Árnason er prófessor í íslenskri málfræði við Háskóla Íslands. Hann hefur fengist við rannsóknir á hljóðafari íslensku og færeysku í sögulegu og félagslegu ljósi. Einnig hefur hann sinnt bragfræði og skáldskaparfræði fornmálsins og fjallað um málstýringu og málrækt.

—o—

Jón Axel Harðarson

Dónat og Priscían á Íslandi

Þriðja málfræðiritgerðin

Fimmtudaginn 21. janúar 2016 kl. 16.30
Odda 101

Jon Axel Hardarson 02
Jón Axel Harðarson

Þriðja málfræðiritgerðin svokallaða er málfræði og mælskufræði sem byggist að mestu á ritum hinna kunnu málfræðinga Dónats og Priscíans en þeir eru afar mikilvægir í tengslum við varðveizlu og miðlun klassískrar menntunar allt frá fornöld til nýaldar og verðskulda heitið „skólameistarar Evrópu“. Í fyrirlestrinum verður athugað hvernig höfundurinn, Ólafur hvítaskáld Þórðarson (uppi frá um 1210 til 1259), vinnur úr hinum erlendu fræðum og heimfærir á innlent efni. Greinilegt er að sumt í texta Ólafs er ekki tekið beint upp úr áðurnefndum ritum heldur byggist fremur á einhverjum hinna fjölmörgu skýringarrita við texta Dónats og Priscíans sem til voru á miðöldum. Þá hefur Ólafur bætt ýmsu við frá eigin brjósti. Reynt verður að varpa ljósi á hvaða menntamenn erlendir eða menntasetur hafi helzt haft áhrif á Ólaf og reyndar fleiri íslenzka málfræðinga á 12. og 13. öld. Enn fremur verður ritið borið saman við skáldskaparfræði Snorra Sturlusonar, föðurbróður Ólafs. Í því sambandi verður m.a. vikið að hugmyndum þeirra frænda um upphaf norræns kveðskapar.

Jón Axel Harðarson, prófessor í íslenzkri málfræði við Háskóla Íslands, er með doktorspróf í indóevrópskri samanburðarmálfræði (með latínu og norræn fræði sem aukagreinar) frá Albert-Ludwigs-háskóla í Freiburg. Hann hefur verið fastráðinn kennari í íslenzkri málfræði við Háskóla Íslands frá 1999. Rannsóknir hans lúta einkum að sögulegum málvísindum og íslenzkri, germanskri og indóevrópskri málfræði.

Strengleikar

Timothy Bourns

Human-Animal Transformations in Medieval Icelandic Literature

Þriðjudaginn 12. janúar 2016 kl. 16.30
Öskju 132

Timothy Bourns
Timothy Bourns

A close reading of medieval Icelandic literature reveals how multiple dichotomies – animal/human, wild/domestic, savage/civilized, forest/city, nature/culture – can be mapped onto one another and become mutually destabilized when human and animal characters undergo physical and psychological transformations.

In the sagas, people acquire the ability to change into animals either through consumption of an animal’s flesh or blood, by wearing an animal’s fur or feathers, or via magic. Rather than inhabiting a stable and singular location in the liminal space between animal and human, these characters exhibit a constant oscillation between the two categories. Such a process is described by Deleuze and Guattari: ‘To become animal is to participate in movement, to stake out a path of escape in all its positivity, to cross a threshold, to reach a continuum of intensities’. In a transition from major (the constant) to minor (the variable), all classifications simultaneously deconstruct; when the categories of ‘human’ and ‘animal’ are interrupted, multiple movements are always at work.

Select examples, including the werewolves Sigmundr and Sinfjötli in Völsunga saga, the bear-man Björn in Hrólfs saga kraka, and the dog-king Saurr in Hákonar saga góða, suggest that medieval Icelandic authors and audiences had a nuanced understanding of the complex interconnections between themselves, animals, and their shared environments.

Timothy Bourns holds a master’s degree in Medieval Icelandic Studies. He is currently a Ph.D. student at Oxford University.