Centre for Medieval Studies Lecture Series

Terry Gunnell

Opening the Gates of Valhöll

Performance Studies and Old Nordic Poetry with a Focus on “What’s Going On” in Eiríksmál and Hákonarmál

Thursday, March 1, 2018, at 16.30
Lögberg 101

Terry Gunnell

This lecture will start by giving a brief introduction to why one should consider taking the performative approach to Eddic and skaldic poetry (in other words, considering these works on the basis of sound and vision, movement, space, time and performative context, their associations with ritual/entertainment, their interaction with the expectations and cultural memories of their audiences, their potential interaction with their surroundings, and not least the transformative effects that they can have on these surroundings). Particular reference will be made here to the work and approaches of Richard Schechner and John Miles Foley. The second part of the lecture will feature a case study of the form and performative aspects of Eiriksmál and Hákonarmál, two dialogic works which lie somewhere between the Eddic and skaldic forms, noting the ways in which the performative approach opens a potentially new understanding of the way these poems might have originally been intended to work.

Terry Gunnell is Professor of Folkloristics at the University of Iceland. His research focuses on questions of performance, ritual, belief, myth, and legend. He is author of The Origins of Drama in Scandinavia (1995), and joint editor of The Nordic Apocalypse (2013); and Málarinn og menningarsköpun (2017).

The talk will be delivered in English. All are welcome to attend.

The Centre for Medieval Studies Lecture Series

Sif Ríkharðsdóttir

Emotion and Cultural Identities in the North

Old Norse Literature in a European Context

Thursday, February 15, 2018, at 16.30
Lögberg 101

Sif Ríkharðsdóttir

The Norse literary tradition is well known for its objective narrative style and an apparent lack of interest in the emotions of its characters. The seemingly laconic mode of portraying emotions in the Icelandic sagas — when compared with continental romance, for instance — does, however, not negate the presence of underlying emotion. Many of the sagas are in fact no less emotionally laden than the romances. This difference suggests that the emotive force of a text does not necessarily rely on emotion words or gestures (noticeably absent in sagas, but abundant in romances), but rather on the emotional signifiers with which the reader engages and to which he responds.

This lecture will focus on the way in which cross-cultural literary exchange partakes in the formation of emotive literary identities and mentalities in the North in the Middle Ages. In particular, it will explore how this complex interplay of transnational textual movement and regional identity formation reveals the role of cultural exchange and cultural resistance in the formation of literary identities and mentalities and the function emotive scripts have in actualising such cultural identities. The suggested term ‘emotive script’ is intended to encompass the literary staging of behavioural codes. The talk will explore how the various texts stage such codes.

The lecture will touch upon examples from the saga literature, including the better known sagas Egils saga Skalla-Grímssonar and Brennu-Njáls saga, the translated romances as well as some Eddic poems to consider how emotions are conveyed in Old Norse literature.

Sif Ríkharðsdóttir is Professor of Comparative Literature at the University of Iceland. Her most recent monograph, Emotion in Old Norse Literature: Translations, Voices, Contexts was published by Boydell & Brewer in 2017. She has published widely on literary emotion, cultural transmission, Arthurian literature and medieval romance.

The talk will be delivered in English. All are welcome to attend.

Centre for Medieval Studies Lecture Series

Árni Heimir Ingólfsson

Kirkjusöngur á mótum tveggja tíma

Hvað var sungið í íslenskum kirkjum um miðja 16. öld?

Thursday, February 8, 2018, at 16.30
Lögberg 101

Árni Heimir Ingólfsson

Fátt er vitað um kirkjusöng á Íslandi frá því að lútherskur siður var lögfestur og þar til sálmabók (1589) og grallari (1594) Guðbrands Þorlákssonar komu út á prenti. Heimildir gefa í skyn að nokkur tvídrægni hafi verið í kirkjusöngnum um skeið, enda áttu biskupar örðugt með að koma sér saman um tónlist og helgisiði. Ein merk heimild um kirkjusöng á þessu millibilsskeiði er handrit Gísla Jónssonar Skálholtsbiskups (NKS 138 4to), sem Arngrímur Jónsson og fleiri hafa rannsakað. Það virðist geyma eins konar forskrift að helgihaldi með nótum og er varðveitt í Konungsbókhlöðu í Kaupmannahöfn. Handritið komst aldrei á prent og er líklega andstöðu Guðbrands þar um að kenna, enda beið Guðbrandur með að gefa út nokkur fyrirmæli um kirkjusöng þar til eftir andlát Gísla árið 1587.

Þó hafa fleiri heimildir varðveist sem bregða ljósi á kirkjusöng á Íslandi á fyrstu áratugum eftir siðaskipti. Brot úr tveimur íslenskum söngbókum frá því um eða upp úr 1550 hafa varðveist á Konunglega bókasafninu í Stokkhólmi og hafa þau að geyma gregorska söngva við íslenska texta. Handritin eru merk heimild um tilraun til að laga hinn forna söng að nýjum sið. Þótt aðeins hafi varðveist tvö blöð úr hvorri bók sést hér glitta í stórhuga tilraun, útfærða af kunnáttusemi, sem miðaði að því að snúa efni hins kaþólska helgihalds á íslenskt mál fremur en að innleiða nýja kirkjusöngva Lúthers. Blöðin hafa enga athygli hlotið fram til þessa og virðist sem fræðimönnum á sviði tónlistar- og kirkjusögu hafi ekki verið kunnugt um tilvist þeirra. Þessi brot bregða ljósi á það sem nefnt hefur verið „handbókarlausa tímabilið“ í árdaga lútherskunnar á Íslandi, þ.e. á árunum frá 1541–1555. Þau sýna að einhver fyrirmæli um gregorskan messu- og tíðasöng, við söngtexta á íslensku auk bænalestra, voru skrifuð upp í handritum og þeim væntanlega fylgt við messuhald í kirkjum þótt ekki kæmust þau á prent. Í fyrirlestrinum verður gerð grein fyrir þessum brotum hvoru fyrir sig, efni þeirra og hugsanlegum uppruna.

Árni Heimir Ingólfsson nam tónlistarfræði við Harvard-háskóla og lauk þaðan doktorsprófi 2003. Hann hefur einkum fengist við rannsóknir á íslenskri tónlist, bæði í handritum fyrri alda og tónlist 20. aldar, einkum tónlist Jóns Leifs. Árni Heimir er listrænn ráðgjafi Sinfóníuhljómsveitar Íslands.

The talk will be delivered in Icelandic. All are welcome to attend.

Centre for Medieval Studies Lecture Series

Jørgen Veisland

The Power of the Women in Njáls saga

Hallgerd, Bergthora and Queen Gunnhild

Monday, February 5, 2018, at 16.30
Lögberg 101

Jørgen Veisland

The power of women in Njála might be said to emanate from their own being, if we believe that the saga provides a consistent picture of womanhood as opposed to the masculine. But the different powers of the two sexes are relativized as they are pitted against one another, causing the gender issue to be blurred and curiously modern, even postmodern. Far from using the word ‘power’ in Michel Foucault’s sense, i.e. as dominance, I am using it in the positive sense of a directed purpose to install the individual in a meaningful search for freedom and independence, a search she constructs in response to and in opposition to and in defiance of the men. Hence gender becomes blurred and the borderline between women and men is crossed, and the crossing is preempted and previsioned in the character of Njal who possesses feminine and masculine features that together make up his ‘identity’, or lack of determinate identity, an absence of definable substance or essence that makes him, interestingly, akin to modern or modernist characters. The shifting gender identities make up a pivotal aspect of the singular dynamic of the saga, ironically causing the plot to undermine itself, as the women actively counteract Fate and Determination by engaging in a series of free plots of their own. Hallgerd’s ‘inciting’ the killing of Thord, Skarphedin’s foster-father, is much more than inciting, and transcends her possible role as a ‘woman inciter’ since it leads more or less directly to the culmination of a plot that is not the saga’s but her own, namely her refusal to give Gunnar two locks of her hair so that he can make a string for his bow. Hair becomes a potent symbol of the shifts of power concomitant with the gender shift, for hair, traditionally a feminine attribute, expands its significance through being either given or withheld, and at the same time it becomes detached from linguistic determinacy or determination, as we see it precisely in Njal whose gender is composite or perhaps non-existent, as he transcends even the postmodern ‘transgender’. Sources such as Beauvoir’s The Ethics of Ambiguity and Julia Kristeva’s Powers of Horror may be helpful in illuminating these processes in the saga.

Jørgen Veisland is associate professor of Scandinavian Studies at the University of Gdansk in Poland. He is the author of Drama and repetition. Time in selected plays by Henrik Ibsen, Bertolt Brecht and Samuel Beckett (2009) and Depression and Utopia. A study of selected works by John Steinbeck (2010).

The talk will be delivered in English. All are welcome to attend.

Centre for Medieval Studies Lecture Series

Helgi Þorláksson

Frúin í Hamborg

Um upptök þýskrar verslunar á Íslandi á 15. öld og blómaskeið hennar á 16. öld

Thursday, February 1, 2018, at 16.30
Lögberg 101

Helgi Þorláksson

Haustið 2017 kom út ritverkið Líftaug landsins, um sögu íslenskrar utanlandsverslunar, í tveimur bindum, og tekur til tímans 900-2010. Þar ritar Helgi Þorláksson um utanlandsverslun Íslands frá um 900 til um 1600. Í fyrirlestri sínum hjá Miðaldastofu fjallar hann um það hvernig þýsk verslun á síðmiðöldum tengdist Íslandi og Íslendingum. Ensk verslun á Ensku öldinni, 15. öld, er nokkuð þekkt en þekking á þýskri Íslandsverslun á umræddum tíma hefur verið takmörkuð. Í ritverkinu er reynt að bæta nokkuð úr því. Íslensk skreið barst fyrst að marki til meginlands Evrópu um og upp úr 1500 og í forystu um flutningana voru kaupmenn frá Hamborg. Þegar mest var komu þeir á um 20 skipum árlega til landsins og þýskir kaupmenn í heild á allt að 30 skipum, sumum stórum, með fjölmenni í áhöfn, allt að 60 manns. Enskir kaupmenn létu í minni pokann fyrir hinum þýsku eftir grimmileg átök. Víða um Ísland fór fólk í fyrsta sinn að venjast árvissum aðflutningum margbreytilegrar vöru og þá dró úr svonefndri sjálfsþurft. Sagt verður frá samskiptum þýskra kaupmanna og landsmanna og fjallað nokkuð um margvísleg áhrif hinnar þýsku verslunar. Athygli verður beint að veru þýskra kaupmanna í Hafnarfirði, höfuðstað Hamborgara á Íslandi, og umsvifum á Suðurnesjum og eins að athöfnum hinna þýsku á Snæfellsnesi, einkum í Kumbaravogi (hjá Bjarnarhöfn) og Nesvogi (núna í Stykkishólmi). Hamborg skipti Íslendinga höfuðmáli og varð dyr þeirra til umheimsins. Þaðan bárust margvíslega áhrif, svo sem lútherskar trúarhugmyndir. Danakonungur hafði áhyggjur af veldi þýskra kaupmanna á Íslandi og duldist ekki ágóði þeirra af versluninni. Hann hugsaði sér að auka tekjur sínar af þessari verslun, koma böndum á þýsku kaupmenina og jafnframt að tryggja dönskum kaupmönnum nokkurn hluta af ágóðanum. Þetta leiddi til átaka og af þeim er mikil saga. Eftir að dönsk stjórnvöld komu á verslunareinokun á Íslandi árið 1602 voru eftirmæli þýskrar verslunar m.a. svona: „Þá Hamborgarar héldu landið/hörð var ekki tíðin grandið“. Íslendingar söknuðu þýskra kaupmanna og meira vöruúrvals og hagstæðari kjara en danskir kaupmenn buðu.

Helgi Þorláksson er dr. phil frá Háskóla Íslands og fv. prófessor í sagnfræði við skólann. Hann hefur fengist við sögu landsins fram til 1700, einkum þó sögu tímans 1100 til 1400.

The talk will be delivered in Icelandic. All are welcome to attend.

Centre for Medieval Studies Lecture Series

Jan Alexander van Nahl

“… ok vissu þeir eigi, hvert at þeir fóru”

Viking Ships and Navigation

Thursday, January 25, 2018, at 16.30
Lögberg 101

Jan Alexander van Nahl

Composed around 1250, the Old Norse King’s Mirror (Konungs skuggsjá) mentions three reasons for people to go abroad against all odds: glory, curiosity, and wealth. It is not far-fetched to assume that the same reasons were effective some four or five centuries earlier, when the Vikings started their trading and raiding. Their venturous undertakings brought wealth to Scandinavia, stimulated the development and improvement of ships, and accumulated knowledge about the vast extent of the world. The synergy of these factors, among others, eventually allowed for the settlement of as remote a place as Iceland more than 1,100 years ago.

The first part of my lecture intends to give an overview over a selection of ships that a time traveller might observe sailing the Atlantic Ocean at the time of the Icelandic settlement. Not for nothing is the ship among the most popular symbols for the Viking Age, but most settlers probably arrived in a kind of open merchant vessel rather than richly-ornamented long ships.
Knowing how to build a reliable ship is one thing, knowing how to navigate it another thing. Many theories have been put forth as to how the Vikings possibly knew where they went, prominently including the usage of the Polar Star and dubious types of compass-like instruments. But how did these things possibly work? Did they work at all? And by what other means could an experienced Viking-age sailor make sure that he was not totally off course? The second part of my lecture will focus on these question.

Rather than being an exhaustive report, my talk seeks to arouse interest among landlubbers, and asks both for approval and contradiction from experts.

Jan Alexander van Nahl holds a Dr. phil. in Scandinavian Studies and Archaeology from the University of Munich. Among his publications are two books on Snorri Sturluson, a book on Digital Humanities, and most recently a book on Icelandic language and culture. He is currently finishing a book on the Old Icelandic Kings’ sagas, based on his postdoctoral research at the Árni Magnússon Institute since 2014.

The talk will be delivered in English. All are welcome to attend.

Centre for Medieval Studies Lecture Series

Aðalheiður Guðmundsdóttir

Rafurlogar og vafurlogar

Um norðurljós í íslenskum heimildum

Thursday, January 18, 2018, at 16.30
Lögberg 101

Aðalheiður Guðmundsdóttir

Fyrir Íslendingum eru norðurljósin hluti af hinum hversdagslega reynsluheimi en fyrir erlendum ferðamönnum sem falla í stafi og jafnvel bresta í grát við það eitt að sjá norðurljós í fyrsta skipti — þegar sá áralangi draumur rætist — eru þau ný og ævintýraleg upplifun; þau eru töfrum gædd. En þótt e.t.v. megi segja að erlendir ferðamenn hafi beint athygli Íslendinga að norðurljósunum hin síðari ár, er ekki þar með sagt að þau hafi ekki verið okkur hugleikin hingað til. Með þessum aukna áhuga ferðamanna vakna þó eðlilega spurningar. Hversu algeng voru norðurljósin hér áður fyrr? Tóku Íslendingar eitthvað frekar eftir norðurljósunum við aðrar aðstæður en nú, þegar áreitið var minna og myrkrið dýpra? Skildu þeir eftir sig sögur um norðurljós og bera slíkar sögur þá e.t.v. vott um hjátrú sem tengjast þeim?

Íslenskar heimildir um norðurljós eru af ólíku tagi, hvort sem um er að ræða náttúrulýsingar, þjóðtrúarsagnir eða rómantískar náttúrumyndir í skáldskap. Í fyrirlestrinum verður gerð grein fyrir eðli þessara heimilda allt frá síðari hluta 16. aldar, þegar Oddur Einarsson Skálholtsbiskup lýsti norðurljósunum með eftirminnilegum hætti í riti sínu Qualiscunque descriptio Islandiae. Meðal annars verður dvalið við þjóðtrúarsagnir, þar sem norðurljósin voru talin fyrirboðar veðrabrigða, ógæfu og jafnvel dauða. Eftir það verður athyglinni beint að miðaldaheimildum, þar sem leitast verður við að draga fram og varpa ljósi á valda texta. Hingað til hafa menn einkum stuðst við hina norsku Konungsskuggsjá, sem var skrifuð á bilinu 1250–60 og segir frá norðurljósum yfir Grænlandi. Frásögnin er því hvorki íslensk né beinlínis heimild um norðurljós yfir Íslandi. En þótt aðrar miðaldaheimildir séu um margt óljósari en frásögn Konungsskuggsjár, má túlka goðsögur og sögur með goðfræðilegu ívafi sem svo að þar sé bústöðum goða, vætta og valkyrja líkt við norðurljós.

Í fyrirlestrinum verður því haldið fram að norðurljósasögur og trúarhugmyndir þeim tengdar hljóti að teljast hefðbundnar á Íslandi, þótt heimildir séu eðlilega fleiri eftir því sem nær dregur nútímanum. Ýmiss konar hjátrú tengist norðurljósunum sérstaklega, og vera má að þau hafi verið innblástur goðsagna og tengd guðunum jafnt sem yfirnáttúrlegum öflum. Um elstu heimildirnar verður ekki fullyrt, en víst er að erlendir ferðamenn líkja þeim enn þann dag í dag við töfra og töfraheima, og að með þeim hætti tengjast gamlar hugmyndir og nýjar.

Aðalheiður Guðmundsdóttir er prófessor í íslenskum bókmenntum fyrri alda við Háskóla Íslands. Í rannsóknum sínum hefur hún einkum fengist við miðaldabókmenntir með áherslu á fornaldarsögur Norðurlanda og tengingu þeirra við samevrópska sagnamenningu, munnlega hefð, rímur og fornminjar.

The talk will be delivered in Icelandic. All are welcome to attend.

Centre for Medieval Studies Lecture Series

Jón Karl Helgason, Sigurður Ingibergur Björnsson og Steingrímur Kárason

Kálfskinn og kósínus-delta

Spurt og svarað um stílmælingar á íslenskum miðaldafrásögnum

Thursday, January 11, 2018, at 16.30
Lögberg 101

Jón Karl Helgason
Sigurður Ingibergur Björnsson
Steingrímur Kárason

Á liðnum áratugum hafa bókmenntafræðingar og stærðfræðingar nýtt sér tölvutækni og stærðfræðilegar aðferðir til að bera kennsl á persónuleg stíleinkenni ólíkra höfunda. Meðal þeirra aðferða sem hafa skilað marktækum niðurstöðum er stílmæling þar sem beitt er svonefndum deltamælingum og er kósínus-delta aðferðin afkastamikil útfærsla. Deltamælingar byggja á þeirri forsendu að hlutfallsleg tíðni algengustu orða í tilteknum texta myndi óumdeilanlegt „fingrafar“ viðkomandi höfundar. Hugmyndin er, með öðrum orðum, sú að hvert og eitt okkar hafi ekki aðeins persónulegan orðaforða heldur sé virkni þessa orðaforða líka persónubundin. Fyrirlesarar beittu þessari aðferð við rannsóknir sem kynntar voru í greininni „Fingraför fornsagnahöfunda“ í hausthefti Skírnis 2017. Í fyrirlestrinum munu þeir ræða vítt og breitt um hverjir séu helstu kostir og ókostir þessarar aðferðar þegar miðaldahandrit eru annars vegar.

Jón Karl Helgason er doktor í samanburðarbókmenntum frá University of Massachusetts og prófessor í íslensku sem öðru máli við Háskóla Íslands. Hann hefur m.a. fengist við rannsóknir á viðtökum íslenskra fornbókmennta. Sigurður Ingibergur Björnsson er MBA frá Heriot-Watt University og starfar við hugbúnaðarþróun tengda málvísindum. Steingrímur Kárason er doktor í vélaverkfræði frá Massachusetts Institute of Technology og er sjálfstætt starfandi ráðgjafi.

The talk will be delivered in Icelandic. All are welcome to attend.

Centre for Medieval Studies Lecture Series

Steinunn Kristjánsdóttir

Leitin að klaustrunum

Klausturhald á Íslandi í fimm aldir

Wednesday, December 6, 2017, at 16.30
Lögberg 101

Steinunn Kristjánsdóttir

Árið 2013 var ráðist í umfangsmikla leit að efnismenningu íslensku klaustranna. Meira fannst en nokkurn hafði órað fyrir en leitinni lauk síðla árs 2016. Í fyrirlestrinum verður sagt frá henni og niðurstöðum nýútkominnar bókar um hana. Við leitina kom fram að klaustrin voru öflugustu stofnanir kaþólsku kirkjunnar á Íslandi á miðöldum, næst á eftir biskupsstólunum. Þau urðu alls 14 hérlendis, hið fyrsta stofnað árið 1030 og hið síðasta 1493. Klausturhaldið nær þannig yfir ólík tímaskeið Íslandssögunnar, allt frá bjartsýnisárum til falls kaþólsku kirkjunnar með innleiðingu lúterskunnar við siðaskiptin 1550. Klaustrin hófust í fyrstu til vegs og virðingar en hnignaði samfara langvarandi deilum íslenskra ættarvelda við páfavaldið í Róm, áður en ný gullöld þeirra rann upp um og eftir aldamótin 1300 og stóð í 250 ár. Eftir siðaskiptin um miðja 16. öld urðu eigur klaustranna ein helsta stoðin í veldi Danakonungs en kaþólsk trú var bönnuð til ársins 1874. Klausturhús voru rifin, rústir sukku í jörð og gripir glötuðust. Nýr veruleiki blasti einnig við almenningi þegar klausturspítölum og skólum var lokað og eignarhald klausturjarðanna, sem voru hátt á sjötta hundrað við siðaskiptin, færðist til konungs og umboðsmanna hans sem oft bjuggu í gömlu klausturhúsunum. Valdið færðist um leið til þeirra, einnig vald til þess að refsa fólki með limlestingum eða aftöku en áður gat það bætt fyrir syndir sínar með góðum verkum eða gjöfum í þágu kirkju og samfélags. Það var af sem áður var en svo virðist sem að almúgafólk hafi farið einna verst út úr þeim byltingarkenndu breytingum sem urðu við siðaskiptin er klausturhald lagðist af.

Steinunn Kristjánsdóttir er fædd á Patreksfirði 1965. Hún nam fornleifafræði við Gautaborgarháskóla og lauk þaðan doktorsprófi 2004. Steinunn hefur einkum fengist við rannsóknir á Austurlandi en lengst af á Skriðuklaustri í Fljótsdal. Steinunn er prófessor í fornleifafræði við Háskóla Íslands og Þjóðminjasafn Íslands.

The talk will be delivered in Icelandic. All are welcome to attend.

Centre for Medieval Studies Lecture Series

Matthew Driscoll

Writing in the twilight

The manuscripts of Magnús í Tjaldanesi

Thursday, November 30, 2017, at 16.30
Lögberg 101

Matthew Driscoll

Magnús Jónsson í Tjaldanesi (1835–1922), an ordinary farmer with no formal education, was one of the most prolific scribes of late pre-modern Iceland, producing in the course of his lifetime a vast number of manuscript copies of texts, the majority of them romances of one kind or another—fornaldarsögur, riddarasögur, translations of chapbooks etc.—which he collected into a huge anthology, 20 volumes in all, to which he gave the title Fornmannasögur Norðurlanda (‘Sagas of the ancient men of the north’). There are multiple copies of most of the volumes, and it appears that he copied the entire collection at least four times. Of the 46 manuscripts in Magnús’s hand known to me, 36 are dated, the earliest to 1874, the latest to 1916; the ten remaining are undated but appear mostly to be earlier than the dated volumes. Magnús’s manuscripts contain, in total, texts of nearly 200 individual sagas – essentially everything that was in circulation in late 19th-century Iceland.

All Magnús’s manuscripts are identical in size and format: short, squat quartos each of exactly 800 pages, written in a highly idiosyncratic script. In terms of their design, the manuscripts clearly show influence from printed books, incorporating features such as title-pages, tables of contents and running titles. In about half of Magnús’s manuscripts there are prefaces, another print-feature. In these he typically discusses his exemplar, how he acquired it, by whom it had been written, when and where, and the nature of the text in relation to other copies he has seen. On the basis of all this he speculates on the saga’s age, assuming, not unreasonably, that the more widely disseminated a saga is, the older it is likely to be. Taken together, these prefaces provide a wealth of information on scribal culture in late 19th-century Iceland, a culture which, as Magnús well knew, was fast disappearing.

In my presentation I will examine the nature of the material in Magnús’s collection and his treatment of it, and will try to assess what may have been his intentions with this monumental undertaking, and how it has fared in comparison with the official Icelandic canon which was being forged at roughly the same time.

Matthew Driscoll (Cand.mag., DPhil (Oxon.)) is Professor of Old Norse Philology at the University of Copenhagen. His publications include articles and books on various aspects of late pre-modern Icelandic literature, as well as editions and translations of a number of medieval and post-medieval Icelandic works.

The talk will be delivered in English. All are welcome to attend.