Sturlungaöld

GNordal.001

28. apríl 2016

Guðrún Nordal

Hvað gerðist í raun og veru á Sturlungaöld?

Frá atburði á kálfskinn — og til nútíma

Guðrún Nordal
Guðrún Nordal

Sturlungaöld dregur nafn sitt af Sturlungum, en sögur þeirra hafa mótað hugmyndir nútímamanna um þrettándu öldina og það fólk sem þá lifði. Þar ber vitaskuld hæst Íslendingasögu og Hákonar sögu Sturlu Þórðarsonar. Nafn Sturlu er ekki ritað aftan við Íslendingasögu í handritum Sturlungu, en skáldskapur hans er þar nafngreindur. Sturla fléttaði margræðum dróttkvæðum kveðskap inn í lausamálið en myndmál vísnanna mátti túlka á fleiri en einn veg — og söguna þar með. Í lærdómi og kveðskap skáldanna birtist hin alþjóðlega vídd enn skýrar en í frásögnum af atburðum á Íslandi, hvort sem um er að ræða samtímaviðburði eða frásagnir af formæðrum og forfeðrum í Íslendingasögum eða af fólki í löngu liðinni fortíð. Karllægt yfirstéttarlegt sjónarhorn Sturlu og samtímamanna hans hefur þrengt sýn okkar á þessa öld umbreytinga og nýsköpunar. Nákvæm staðsetning á sagnaritaranum í tíma, rúmi, samfélagi og ætt gefur okkur hins vegar tækifæri til að kafa dýpra en ella, skoða nákvæmlega samspil þjóðfélagsstöðu og atburða, stöðu karla og kvenna, og tengingar við evrópska ritmenningu og samfélagsbreytingar. Sturlungaöld var ekki aðeins róstursöm á Íslandi heldur víða í Evrópu; miðlægar valdastofnanir, kirkja og krúna, styrktust þá mjög í sessi. Íslendingasaga var sett saman á þrettándu öld, en hún er komin til okkar um hendur ritstjóra handrita í lok fjórtándu aldar. Í fyrirlestrinum verður sett spurningarmerki við texta Íslendingasögu. Spyrja má hvort að Íslendingasaga sé í raun texti frá Sturlungaöld. Hvernig  mótaðist sagan í handritum fjórtándu aldar? Var tekist á um „réttu“ gerðina af sögunni af afkomendum Sturlunga og birta þau átök samfélagslega ólgu á fjórtándu öld? Hvernig breyttist Íslendingasaga í meðferð skrifara sautjándu aldar sem blönduðu saman texta skinnhandritanna tveggja? Og hvernig túlkum við svo þennan flókna textavefnað á 21. öldinni? Vitum við enn eða hvað?

Guðrún Nordal er forstöðumaður Stofnunar Árna Magnússonar í íslenskum fræðum og prófessor við Háskóla Íslands. Hún hefur ritað bækur og greinar um Sturlungaöld, samfélag og bókmenntir miðalda. Hún lauk doktorsprófi frá Oxford-háskóla árið 1988. Meðal bóka má nefna Ethics and action in thirteenth-century Iceland (Odense University Press 1998) og Tools of Literacy (University of Toronto Press 2001). Hún er í aðalritstjórn heildarútgáfu dróttkvæða, en þrjú bindi eru komin út hjá Brepols (2007, 2009 og 2012).