Mánaðarskipt færslusafn fyrir: nóvember 2021

Fyrirlestrar Miðaldastofu

Hannes Hólmsteinn Gissurarson og Sverrir Jakobsson

Snorri Sturluson: Frumkvöðull frjálslyndrar íhaldsstefnu?

Samræða um túlkun

Fimmtudaginn 2. desember 2021 kl. 16.30
Lögbergi 101

Sverrir Jakobsson
Hannes Hólmsteinn Gissurarson

Hvers vegna skipaði Hannes Snorra Sturlusyni fremst í tveggja binda rit sitt, Twenty-Four Conservative-Liberal Thinkers? Hvers vegna á Snorri heima með heilögum Tómasi af Akvínas og John Locke?Vegna þess að í Heimskringlu setti Snorri skýrt fram tvær hugmyndir, sem áttu eftir að gegna mikilvægu hlutverki í frjálslyndri íhaldsstefnu Lockes og eftirmanna hans. Hin fyrri er, að vald konunga sé sótt til þjóðarinnar. Þeir ríki við samþykki þegnanna, ekki af náð Guðs. Seinni hugmyndin er, að konungar séu bundnir af óskráðu samkomulagi, hinum góðu, gömlu lögum, og ef þeir brjóta það, til dæmis með þungum sköttum og óþörfum hernaði, þá mega þegnarnir steypa þeim af stóli. Þetta sést best af ræðu Þórgnýs lögmanns. Við þetta bætist þriðja hugmyndin úr ræðu Einars Þveræings: Úr því að konungar eru misjafnir, er best að hafa engan. Svipaðra hugmynda um sérstöðu Íslendinga gætir í ræðu Þorgeirs Ljósvetningagoða, sem Ari fróði samdi. Þótt sagan um landvættirnar sé ættuð úr biblíunni, notar Snorri hana óbeint til að vara Noregskonung við að ráðast á Ísland. Jafnframt er Egils saga um einstaklinginn, skáldið og hetjuna, sem stígur út úr hefðbundinni umgjörð tilveru sinnar. Einstaklingshyggja fæddist því ekki á endurreisnartímanum á Ítalíu, eins og Jacob Burkhardt hélt fram, heldur miklu fyrr. Túlkun Hannesar á Snorra er í beinu framhaldi af því, sem Sigurður Nordal, Sigurður Líndal, Birgit Sawyer og Magnús Fjalldal hafa skrifað um hinn íslenska sagnameistara.

Hannes reifar í fyrirlestrinum túlkun sína á Snorra Sturlusyni og Sverrir bregst við.

Hannes H. Gissurarson er prófessor í stjórnmálafræði við Háskóla Íslands. Hann lauk B.A. prófi í heimspeki og sagnfræði og cand. mag. prófi í sagnfræði frá Háskóla Íslands og D.Phil. prófi í stjórnmálafræði frá Oxford-háskóla. Hann hefur verið lektor, dósent og prófessor í stjórnmálafræði í Háskóla Íslands frá 1988, setið í bankaráði Seðlabankans og stjórn Mont Pelerin samtakanna og verið gistiprófessor við marga erlenda háskóla. Hann hefur gefið út fjölda bók, en hin nýjasta er Twenty-Four Conservative-Liberal Thinkers í tveimur bindum, sem kom út í Brüssel í árslok 2020.

Sverrir Jakobsson er prófessor í sagnfræði við Háskóla Íslands. Hann er sérfræðingur í miðaldasögu og hefur sinnt margvíslegum rannsóknarsviðum, svo sem stjórnmálasögu Íslands, sögu kristni og kirkju, hugmynda- og hugarfarssögu miðalda, sjálfsmyndum Íslendinga á miðöldum, sögu Breiðfirðinga, sagnaritun um Noregskonunga og hugmyndum um væringja og Austurvegsþjóðir.

Samræðan fer fram á íslensku og er öllum opin á meðan húsrúm leyfir; hámark 50 manns; grímuskylda.

Streymi: https://eu01web.zoom.us/j/62564383701

Fyrirlestrar Miðaldastofu

Aðalheiður Guðmundsdóttir

Arfur aldanna: Sagan af Guðrúnu Gjúkadóttur

Fimmtudaginn 25. nóvember 2021 kl. 16.30
Lögbergi 101

Aðalheiður Guðmundsdóttir

Í fyrirlestrinum mun Aðalheiður kynna efni bóka sinna Handan Hindarfjalls og Norðvegur sem Háskólaútgáfan gefur út. Um er að ræða fyrstu tvö bindin af fjórum í ritröðinni Arfur aldanna sem fjallar um fornaldarsögur, uppruna þeirra, útbreiðslu og einkenni. Í bókunum tveimur er dregin upp heildarmynd af efnivið fornaldarsagna í evrópsku samhengi fram að ritunartíma þeirra á Íslandi á 13. og 14. öld.

Efnisþræðir bókanna eru allmargir og fléttast með ýmsum hætti. Í sameiningu mynda þeir það net sem segja má að sé efniviður sagna fremur en tilteknar sögur, enda má segja að fólk hafi – í aldanna rás – skapað hin mismunandi tilbrigði nú varðveittra sagna úr þeim efnivið sem hér er kynntur til sögunnar.

Í fyrirlestrinum verður leitast við að varpa nýju ljósi á einungis lítið brot af þeim arfi sem aldirnar geyma, söguna af Guðrúnu Gjúkadóttur, eina af megin söguhetjum Völsunga sögu. Áhersla verður lögð á rætur Guðrúnar í evrópskri sagnahefð og sambandi hennar við þær sögulegu hetjur sem tengjast sagnaefninu. Einkum og sér í lagi verður litið á eiginmenn Guðrúnar, og hvernig hin ólíku hjónabönd hennar leiða saman helstu stórhöfðingja þess umrótatíma sem kenndur er við þjóðflutningana miklu. Hlutverk hennar er því afar mikilvægt, að öðrum ólöstuðum, og hlýtur að mega teljast hið miðlæga bindiefni þeirra sagna sem hverfast um efnivið Völsunga sögu. Sú saga sem hér er sögð er í raun gömul saga í nýju ljósi, eða jafnvel tilbrigði við þá sögu Guðrúnar sem við þekkjum úr varðveittum bókmenntum.

Í stærra samhengi varðar efniviðurinn sögur um konunga og aðra höfðingja frá Frankaríki, núverandi Þýskalandi og jafnvel öðrum Evrópulöndum. Allt eru þetta höfðingjar sem tengjast ekki einungis söguhetjum Völsunga sögu heldur einnig eldri hetjukvæða á borð við Atlakviðu, Guðrúnarkviðurnar þrjár og Guðrúnarhvöt, eða jafnvel hinum svonefnda germanska hetjukvæðaarfi; nánar tiltekið Sigurði Fáfnisbana, Atla Húnakonungi, Þjóðreki þeim sem frá segir í Guðrúnarkviðu III, Jörmunreki konungi Austgota og Jónakri.

Að fyrirlestri loknum verður hægt verður að kaupa bækurnar á sérstöku tilboðsverði.

Aðalheiður Guðmundsdóttir er prófessor í íslenskum bókmenntum fyrri alda við Háskóla Íslands og stjórnarformaður Miðaldastofu. Hún lauk doktorsprófi við Háskóla Íslands árið 2002. Rannsóknir hennar snúast einkum um fornaldarsögur, frásagnarfræði og sagnamenningu fyrri alda.

Fyrirlesturinn verður fluttur á íslensku og er öllum opinn (á meðan húsrúm leyfir; hámark 50 manns; grímuskylda).

Streymi: https://eu01web.zoom.us/j/64363299281

Fyrirlestrar Miðaldastofu

Brynja Þorgeirsdóttir

Tilfinningaorð í Njáls sögu og Egils sögu

Gerð orðasafns og greining

Fimmtudaginn 18. nóvember 2021 kl. 16.30
Lögbergi 101

Brynja Þorgeirsdóttir

Íslendingasögur eru alræmdar fyrir stíl sem virðist fáorður um tilfinningar og hefur frásagnarmáta þeirra stundum verið lýst sem tilfinningalega köldum. Vissulega er persónum sagnanna og atburðum jafnan lýst utan frá og tilfinningaleg líðan persónanna er oft aðeins gefin í skyn með gjörðum þeirra og látbragði, líkamlegum viðbrögðum og óbeinum frásagnartæknilegum aðferðum.

Samt sem áður er vissulega að finna orð yfir tilfinningar í Íslendingasögunum. Hins vegar hefur lítt verið rannsakað hvaða hlutverki þessi orð gegna við miðlun tilfinninga í sögunum: hvaða orð eru notuð, af hverjum, í hvaða samhengi og hvaða gjörðir og atburðir fylgja. Þó að fræðimenn hafi haldið því fram að orðaforði sagnanna um tilfinningar sé fátæklegur (Kirsten Wolf 2014; William Miller 1992) hafa tilfinningaorð sagnanna ekki verið rannsökuð heildstætt.

Í þessari framsögu mun ég leggja fram safn þeirra tilfinningaorða sem finna má í tveimur af lengstu Íslendingasögunum, Egils sögu og Njáls sögu, og ræða gildi þeirra og virkni í verkunum tveimur. Ég mun ræða aðferð mína við söfnun orðanna úr textunum og álitamál við hana, svo sem hvernig mögulegt er að nálgast skilgreiningu á því hvað telst tilfinningaorð og þær gildrur sem geta falist í menningarlegri hlutdrægni við val á orðum. Orðasöfnunin fól einnig í sér skráningu á mælanda orðsins, sjónarhorni, kyni, félagslegri stöðu, aðstæðum og þeim gjörðum sem fylgja í textanum. Með þessari aðferð afhjúpuðust frásagnarmynstur og formúlur fyrir miðlun tilfinninga í textanum, svo sem hvernig mismunandi tilfinningar og ólík orð fylgja kyni, stöðu og tilteknum persónum. Þannig er tilfinningum kvenna frekar en karla lýst með orðum sem vísa til stjórnleysis. Enn fremur var hægt að bera kennsl á nokkur athyglisverð frávik, svo sem hvernig ýtt er undir konunglega drætti í persónu Gunnars á Hlíðarenda með orðavali um tilfinningar hans.

Niðurstöðurnar sýna að þvert á það sem haldið hefur verið fram er breiðan orðaforða um tilfinningar að finna í Egils sögu og Njáls sögu. Orðunum er beitt kerfisbundið, nákvæmlega og markvisst við persónusköpun og í þágu listrænna séreinkenna verkanna.

Brynja Þorgeirsdóttir lauk doktorsprófi í norrænum fornbókmenntum frá háskólanum í Cambridge vorið 2020. Doktorsritgerð hennar fjallar um tilfinningatjáningu í Njáls sögu og Egils sögu. Hún starfar nú við Cambridge háskóla við kennslu og rannsóknir á sambandi lauss máls og bundins í Íslendingasögum, í samstarfsverkefninu The Íslendingasögur as Prosimetrum.

Fyrirlesturinn verður fluttur á íslensku með stuðningsefni á ensku og er öllum opinn (á meðan húsrúm leyfir; hámark 50 manns; grímuskylda).

Streymi: https://eu01web.zoom.us/j/62199315953

Glærur Brynju.

—o—

Fyrirlestrar Miðaldastofu

Árni Daníel Júlíusson

Hvalrekar og hvalnýting á 13.–15. öld

Um vitnisburð skjalaheimilda og annarra heimilda um þátt hvalaafurða í afkomu Íslendinga á þessum tíma

Fimmtudaginn 4. nóvember 2021 kl. 16.30
Lögbergi 101

Árni Daníel Júlíusson

Í þessum fyrirlestri verður fjallað um heimildir um hvalreka og rekafjörur frá 13. til 15. aldar í tengslum við rannsóknarverkefni um hvalveiðar á Íslandi sem Vicki Szabo, umhverfissagnfræðingur við Western Carolina-háskóla, stýrir og ýmsir fræðimenn úr mörgum fræðigreinum vinna að. Hvalbein frá miðöldum á Íslandi hafa verið greind í þessu rannsóknarverkefni, sem fyrirlesari tekur þátt í, og virðist sú rannsókn sýna að mikilvægasti hvalurinn á miðöldum hafi verið steypireyður. Bein af steypireyði finnast í mörgum fornum öskuhaugum, til dæmis á Siglunesi og í Þistilfirði. Lúðvík Kristjánsson lagði fram þá hugmynd um 1980 að hvalaafurðir hafi verið mikilvægari á fyrstu öldum Íslands byggðar en áður hefur almennt verið á vitorði manna. Sú hafi jafnvel verið raunin lengi fram eftir öldum.

Margvíslegt efni um hvalreka og hvalanytjar er til að mynda að finna í lagatextum, bæði Grágás og Jónsbók. Í Grágás er sérstakur þáttur um reka, Rekaþáttur. Þar er bæði fjallað um viðarreka og hvalreka, og eru þar ítarlegar reglur á þessu sviði. Þar kemur meðal annars vel fram hversu hvalaafurðir voru mikil búbót, bæði hvað varðar fitu og kjöt af hvölunum, vegna þess hversu skepnurnar voru stórar.

Þá verður gerð nokkur grein fyrir rannsóknum á fornleifum. Miklar heimildir um hvalreka er að finna í Íslensku fornbréfasafni. Þessar heimildir eru bæði frá bændum, til dæmis í Hornafirði og á Rosmhvalanesi, og einnig frá kaþólsku kirkjunni. Mjög umfangsmiklar heimildir eru til frá því um 1270 og fram um 1400 um réttindi og eignir kaþólsku kirkjunnar hvað þetta varðar, mjög víða um land. Eftir 1400 sneyðist mjög um heimildir á þessu sviði, en þó er eitthvað til. Heimildirnar frá Rosmhvalanesi og úr Hornafirði eru afar merkar og veita sjaldgæfa innsýn í samfélagsskipan fyrir tíma stórra jarðeigenda. Heimildirnar frá kaþólsku kirkjunni eru ekki síður merkar því að þær eru fyrstu stóru og umfangsmiklu heimildir um rekstur og eignir kirkjunnar eftir að hún náði verulegri fótfestu í samfélaginu sem sjálfstæð stofnun. Í þessum kirkjulegu heimildum er meðal annars að finna heimildir um nýtingu rekafjöru á Melrakkasléttu, Tröllaskaga, Skaga og á Ströndum. Í báðum þessum heimildaflokkum, hvalreka bænda og hvalreka kirkju, er að finna bæjarnafnaskrár sem oft eru fyrstu ritheimildir um viðkomandi jarðir. Rannsóknir á þessum heimildum eru skammt á veg komnar og verður gerð grein fyrir ýmsum vandamálum sem tengjast slíkum rannsóknum.

Árni Daníel Júlíusson er sagnfræðingur við Háskóla Íslands. Hann lauk doktorsprófi frá Kaupmannahafnarháskóla árið 1997 og hefur sinnt margvíslegum rannsóknum, kennslu og ritstörfum, aðallega á Íslandssögu tímabilsins 1300 til 1800.

Fyrirlesturinn verður fluttur á íslensku og er öllum opinn.