Fyrirlestrar Miðaldastofu

Árni Daníel Júlíusson

Hvalrekar og hvalnýting á 13.–15. öld

Um vitnisburð skjalaheimilda og annarra heimilda um þátt hvalaafurða í afkomu Íslendinga á þessum tíma

Fimmtudaginn 4. nóvember 2021 kl. 16.30
Lögbergi 101

Árni Daníel Júlíusson

Í þessum fyrirlestri verður fjallað um heimildir um hvalreka og rekafjörur frá 13. til 15. aldar í tengslum við rannsóknarverkefni um hvalveiðar á Íslandi sem Vicki Szabo, umhverfissagnfræðingur við Western Carolina-háskóla, stýrir og ýmsir fræðimenn úr mörgum fræðigreinum vinna að. Hvalbein frá miðöldum á Íslandi hafa verið greind í þessu rannsóknarverkefni, sem fyrirlesari tekur þátt í, og virðist sú rannsókn sýna að mikilvægasti hvalurinn á miðöldum hafi verið steypireyður. Bein af steypireyði finnast í mörgum fornum öskuhaugum, til dæmis á Siglunesi og í Þistilfirði. Lúðvík Kristjánsson lagði fram þá hugmynd um 1980 að hvalaafurðir hafi verið mikilvægari á fyrstu öldum Íslands byggðar en áður hefur almennt verið á vitorði manna. Sú hafi jafnvel verið raunin lengi fram eftir öldum.

Margvíslegt efni um hvalreka og hvalanytjar er til að mynda að finna í lagatextum, bæði Grágás og Jónsbók. Í Grágás er sérstakur þáttur um reka, Rekaþáttur. Þar er bæði fjallað um viðarreka og hvalreka, og eru þar ítarlegar reglur á þessu sviði. Þar kemur meðal annars vel fram hversu hvalaafurðir voru mikil búbót, bæði hvað varðar fitu og kjöt af hvölunum, vegna þess hversu skepnurnar voru stórar.

Þá verður gerð nokkur grein fyrir rannsóknum á fornleifum. Miklar heimildir um hvalreka er að finna í Íslensku fornbréfasafni. Þessar heimildir eru bæði frá bændum, til dæmis í Hornafirði og á Rosmhvalanesi, og einnig frá kaþólsku kirkjunni. Mjög umfangsmiklar heimildir eru til frá því um 1270 og fram um 1400 um réttindi og eignir kaþólsku kirkjunnar hvað þetta varðar, mjög víða um land. Eftir 1400 sneyðist mjög um heimildir á þessu sviði, en þó er eitthvað til. Heimildirnar frá Rosmhvalanesi og úr Hornafirði eru afar merkar og veita sjaldgæfa innsýn í samfélagsskipan fyrir tíma stórra jarðeigenda. Heimildirnar frá kaþólsku kirkjunni eru ekki síður merkar því að þær eru fyrstu stóru og umfangsmiklu heimildir um rekstur og eignir kirkjunnar eftir að hún náði verulegri fótfestu í samfélaginu sem sjálfstæð stofnun. Í þessum kirkjulegu heimildum er meðal annars að finna heimildir um nýtingu rekafjöru á Melrakkasléttu, Tröllaskaga, Skaga og á Ströndum. Í báðum þessum heimildaflokkum, hvalreka bænda og hvalreka kirkju, er að finna bæjarnafnaskrár sem oft eru fyrstu ritheimildir um viðkomandi jarðir. Rannsóknir á þessum heimildum eru skammt á veg komnar og verður gerð grein fyrir ýmsum vandamálum sem tengjast slíkum rannsóknum.

Árni Daníel Júlíusson er sagnfræðingur við Háskóla Íslands. Hann lauk doktorsprófi frá Kaupmannahafnarháskóla árið 1997 og hefur sinnt margvíslegum rannsóknum, kennslu og ritstörfum, aðallega á Íslandssögu tímabilsins 1300 til 1800.

Fyrirlesturinn verður fluttur á íslensku og er öllum opinn.