Fyrirlestrar Miðaldastofu 2016–2017

Lena Rohrbach

The Textuality of Law

Modes of Rewriting in Late-Medieval Icelandic Legal Manuscripts

Fimmtudaginn 29. september 2016 kl. 16.30
Lögbergi 101

lena-rohrbach-2016-02
Lena Rohrbach

Virtually all medieval Icelandic legal manuscripts contain more than one legal text, beginning with the 13th-century Staðarhólsbók, AM 334 fol., one of the two manuscripts of Grágás, that also contains the only medieval text of Járnsíða. Many of the codices from 1300 onwards contain both Jónsbók and Bishop Árni’s Church Law, and most of them also feature royal amendments, archiepiscopal statutes, historiographical notes and theological material in varying compilations. These texts are presented as material units in the manuscripts: The individual texts in the codices are arranged, connected and conjoined by means of different types of paratexts. Many manuscripts feature extracts and conflations of several texts with a notable peak of retextualisations of this kind in the latter half of the fourteenth century.

In this paper I will explore these compilations and rearrangements of texts in the medieval Icelandic legal manuscript tradition in the period 1300 to 1500 as they manifest themselves in individual manuscripts. I will discuss how the scribes formed coherent corpora of ‘the law’ by means of making use of the material qualities of the medium of the book. I will identify and discuss different modes of rewriting at work in the manuscripts. These modes are not exclusive to the legal textual tradition, but they unfold specific effect in these codices because of the administrative and at the same time highly political and ideological quality of legal texts. Drawing on media-theoretical and discursive notions of the archive, I will suggest to approach the codices as textual archives that claim—and unfold—normative status. These normative archives can be interpreted as material endeavours and strategies to inscribe the Icelandic legal community into different political discourses and entities over time.

Lena Rohrbach is professor of Medieval Scandinavian studies at Humboldt-Universität zu Berlin. She holds a Dr. phil. in Scandinavian Studies from the university of Erlangen (published in 2009 as Der tierische Blick. Mensch-Tier-Relationen in der Sagaliteratur) and worked as a postdoctoral researcher in the Swiss NCCR Mediality — Historical Perspectives at the university of Zurich in the years 2006-09. Her research in the Nordic medieval tradition is informed by cultural narratology, as well as mediality and literacy studies, with a special focus on the Icelandic contemporary sagas and administrative textual culture. She is currently working on a book on new textual and paratextual forms in the late medieval Icelandic legal manuscript tradition

Fyrirlesturinn verður fluttur á ensku og er öllum opinn.

Fyrirlestrar Miðaldastofu 2016–2017

Elizabeth Walgenbach

Outlawry as Secular Excommunication in Medieval Iceland

Fimmtudaginn 15. september 2016 kl. 16.30
Lögbergi 101

elizabeth-walgenbach-2016
Elizabeth Walgenbach

This talk argues that the sentence of outlawry in Old Norse-Icelandic sources from the thirteenth and fourteenth centuries was a sentence derived from and continually influenced by the ecclesiastical sanction of excommunication. In the first part of this talk I offer an account of the legal phenomenon of excommunication with special reference to its presentation in Icelandic sources. I next give an account of the legal concept of outlawry, the assumptions that are often made about it, and present a detailed examination of the evidence that directly documents how full and lesser outlawry were defined in medieval Iceland.

One of my key arguments is that the notion of outlawry that we have access to is the outlawry of the thirteenth century and later. This chronology is based on the dating of the manuscripts that survive to document the idea, most of which are from the thirteenth century and later, even if some of the narrative material refers to the tenth and eleventh centuries.

I then consider the often-observed similarities between excommunication and outlawry in northern sources from the Middle Ages. I argue that these similarities are best explained by viewing outlawry as an outgrowth or adaptation of Christian excommunication into secular justice systems. It is difficult to prove this argument but possible to support it by making recourse to a variety of evidence from legal materials, the dating of manuscripts, and the examination of common assumptions about outlawry.

Elizabeth Walgenbach earned her Ph.D. in Medieval Studies from Yale University in May 2016. Her research focuses on canon law in the northern European Middle Ages. She is currently working to turn her dissertation into a book while studying Icelandic at the University of Iceland.

Fyrirlesturinn verður fluttur á ensku og er öllum opinn.

Strengleikar: Lars Lönnroth

Lönnroth.001

Last year three new books and several articles about Njáls saga were published in non-Scandinavian countries, indicating that this saga is nowadays considered one of the greatest  masterpieces in Western literature. In my lecture I will discuss the American law professor William Ian Miller’s Why is your Axe Bloody? A Reading of Njáls Saga, which is, in my view, a complete misreading of the text, treating it as if it were a modern naturalistic crime story and not a medieval saga  with religious overtones.

Furthermore, I will discuss new books about Njála by the German professor Alois Wolf and the British scholar Andrew Hamer, both considerably more useful than Miller’s book. But I will also try to show why Einar Ólafur Sveinsson’s Icelandic works on the saga are still very much worth reading, in spite of the fact that some of his interpretations are nowadays, and for good reasons,  being revised by a new generation of Icelandic scholars.

Lars Lönnroth started his career in Uppsala, Sweden. HIs doctoral dissertation, European Sources of Icelandic Saga-Writing, was published in 1965. He was a teacher of Scandinavian literature at the University of California, Berkeley, between 1965 and 1974, when he became a professor at the University of Aalborg in Denmark. In 1982 he returned to Sweden and served as a professor of Comparative Literature at the University of Gothenburg until 2000. During this period he was also for some years (1991-93) editor of the cultural section in the newspaper Svenska Dagbladet. His most well-known books about Icelandic literature are Njáls Saga: A Critical Introduction (1976), Skaldemjödet i berget. Essayer om fornisländsk ordkonst och dess återanvändning i nutiden (1996) and The Academy of Odin: Selected Papers on Old Norse Literature (2011). He has also published his autobiography, Dörrar till främmande rum. Minnesfragment (2009)

Sturlungaöld

GNordal.001

28. apríl 2016

Guðrún Nordal

Hvað gerðist í raun og veru á Sturlungaöld?

Frá atburði á kálfskinn — og til nútíma

Guðrún Nordal
Guðrún Nordal

Sturlungaöld dregur nafn sitt af Sturlungum, en sögur þeirra hafa mótað hugmyndir nútímamanna um þrettándu öldina og það fólk sem þá lifði. Þar ber vitaskuld hæst Íslendingasögu og Hákonar sögu Sturlu Þórðarsonar. Nafn Sturlu er ekki ritað aftan við Íslendingasögu í handritum Sturlungu, en skáldskapur hans er þar nafngreindur. Sturla fléttaði margræðum dróttkvæðum kveðskap inn í lausamálið en myndmál vísnanna mátti túlka á fleiri en einn veg — og söguna þar með. Í lærdómi og kveðskap skáldanna birtist hin alþjóðlega vídd enn skýrar en í frásögnum af atburðum á Íslandi, hvort sem um er að ræða samtímaviðburði eða frásagnir af formæðrum og forfeðrum í Íslendingasögum eða af fólki í löngu liðinni fortíð. Karllægt yfirstéttarlegt sjónarhorn Sturlu og samtímamanna hans hefur þrengt sýn okkar á þessa öld umbreytinga og nýsköpunar. Nákvæm staðsetning á sagnaritaranum í tíma, rúmi, samfélagi og ætt gefur okkur hins vegar tækifæri til að kafa dýpra en ella, skoða nákvæmlega samspil þjóðfélagsstöðu og atburða, stöðu karla og kvenna, og tengingar við evrópska ritmenningu og samfélagsbreytingar. Sturlungaöld var ekki aðeins róstursöm á Íslandi heldur víða í Evrópu; miðlægar valdastofnanir, kirkja og krúna, styrktust þá mjög í sessi. Íslendingasaga var sett saman á þrettándu öld, en hún er komin til okkar um hendur ritstjóra handrita í lok fjórtándu aldar. Í fyrirlestrinum verður sett spurningarmerki við texta Íslendingasögu. Spyrja má hvort að Íslendingasaga sé í raun texti frá Sturlungaöld. Hvernig  mótaðist sagan í handritum fjórtándu aldar? Var tekist á um „réttu“ gerðina af sögunni af afkomendum Sturlunga og birta þau átök samfélagslega ólgu á fjórtándu öld? Hvernig breyttist Íslendingasaga í meðferð skrifara sautjándu aldar sem blönduðu saman texta skinnhandritanna tveggja? Og hvernig túlkum við svo þennan flókna textavefnað á 21. öldinni? Vitum við enn eða hvað?

Guðrún Nordal er forstöðumaður Stofnunar Árna Magnússonar í íslenskum fræðum og prófessor við Háskóla Íslands. Hún hefur ritað bækur og greinar um Sturlungaöld, samfélag og bókmenntir miðalda. Hún lauk doktorsprófi frá Oxford-háskóla árið 1988. Meðal bóka má nefna Ethics and action in thirteenth-century Iceland (Odense University Press 1998) og Tools of Literacy (University of Toronto Press 2001). Hún er í aðalritstjórn heildarútgáfu dróttkvæða, en þrjú bindi eru komin út hjá Brepols (2007, 2009 og 2012).

Sturlungaöld

14. apríl 2016

Úlfar Bragason

Hvað ber að gera?

Um Íslendinga sögu

Úlfar Bragason
Úlfar Bragason

Sturlunga er samsteypa eldri texta sem ritstjórinn skeytti saman, felldi úr og bætti við. Íslendinga saga, sem ritstjórinn eignaði Sturlu Þórðarsyni sagnaritara (1214–1284) í greinargerð fyrir verkinu, er lengst textanna sem hann steypti saman. Í greinargerðinni segir ritstjórinn að Sturla hafi reist frásögn sína á vísindum fróðra manna, bréfum samtíðarmanna og eigin reynslu og minni. Lofar hann bæði réttsýni hans og skilning. Í augum ritstjórans er Sturla óbilugt vitni um sameiginlegt minni um atburði samtímans.

Hayden White segir í nýrri bók sinni, The Practical Past (2014):

Recall that since its inception with Herodotus and Thucydides, history had been conceived as a pedagogical and indeed practical discipline par excellence. […] In ancient, modern, and even medieval times, historical discourse was recognized as a branch of rhetoric, itself second only to theology as a site of the ethical question: what is to be done? (12–13)

Í Íslendinga sögu var fest á skinn þekking um liðna tíð sem hafði gengið manna á meðal en öðlaðist nú aftur líf á skrifstofu Sturlu. Vitnisburð sögunnar verður hins vegar að skoða í ljósi þess við hvaða aðstæður hún var skrifuð, hver lét skrifa hana og hvenær. Í fyrirlestrinum verður fjallað um hvernig Sturla Þórðarson sagnaritari svaraði í Íslendinga sögu siðferðilegu spurningunni um hvað bæri að gera.

Úlfar Bragason Ph.D. er rannsóknarprófessor við Stofnun Árna Magnússonar í íslenskum fræðum. Meginrannsóknarsvið hans eru íslenskar miðaldabókmenntir og Vesturheimsferðir Íslendinga.

—o—

14. apríl 2016

Orri Vésteinsson

Hvernig væri Sturlungaöldin án Sturlu Þórðarsonar?

Orri Vésteinsson
Orri Vésteinsson

Ímyndum okkur að Davíð Oddsson sitji nú við og skrifi stjórnmálasögu Íslands 1960-2010 og að fyrir ótrúlega röð atvika muni ekki önnur heimild um þetta tímabil verða tiltæk eftir hundrað ár. Hvers konar mynd hefðu komandi kynslóðir þá af samtíma okkar? Hún myndi ekki aðeins endurspegla eina hlið málanna heldur sýndi hún örugglega aðeins úrval af því sem gerðist og skipti máli. Sturla Þórðarson hefur löngum þótt traustur leiðsögumaður um sögu Sturlungaaldar. Frásögn hans virðist hlutlæg, hún er laus við gildisdóma eða réttlætingar og ekki er bersýnilegt að hann reyni að fegra sinn eigin hlut eða ættmenna sinna og vina. Traustvekjandi vinnubrögð Sturlu hafa valdið því að við höfum einnig gleypt við sýn hans á sögu 13. aldar eins og hún væri sú eina mögulega og sú sem best skýrði allt sem var í gangi á þeirri öld. Það bætir ekki úr skák að sá sem steypti saman Sturlungasögu hefur ekki haft svo ólík viðhorf að hægt sé að átta sig á hvar fólk gæti hafa greint á í túlkun á sögu Sturlungaaldar.

Í fyrirlestrinum verða kannaðar heimildir sem leyfa mat á sögu 13. aldar óháð sýn Sturlu og Sturlungasögu. Þó að þeir séu ekki óháðir öðrum sagnaritum 13. aldar verður leitað fanga í annálum til að leggja mat á undirliggjandi munstur í stjórnmálaþróun en einnig verður hugað að hagsögulegum vísbendingum sem gætu orðið grundvöllur að sjálfstæðu mati á því sem gekk á.

Orri Vésteinsson er prófessor í fornleifafræði við Sagnfræði- og heimspekideild Háskóla Íslands. Rannsóknir hans lúta einkum að landnámi Íslands og samfélagsþróun við Norður-Atlantshaf á miðöldum.

Strengleikar

John Hines

The Earliest Welsh Court Poetry

Meilir Brydydd’s Death-Song for Gruffudd ap Cynan and the Skaldic Tradition

Thursday 7 April 2016 kl. 16.30
Askja 132


John Hines

Starting in the early twelfth century, the Middle Welsh literary corpus contains an important body of eulogistic court poetry, composed by a well-trained cadre of court-associated poets in praise of the rulers and princes of the regional kingdoms/principalities of Wales. These poets are known as the gogynfeirdd, the successors of the cynfeirdd or ‘ancient poets’ of the sixth to tenth centuries A.D.

The earliest extant complete court poem is Meilir Brydydd’s Marwnad (Death-Song) for Gruffudd ap Cynan, ruler of Gwynedd in North-West Wales from the late 1090s to 1137. Gruffudd was the son of a Welsh prince of Gwynedd and a Hiberno-Norse princess, Ragnhildr, daughter of Óláfr, son of Sigtryggr silkiskeggi. Gruffudd appears to have lived the first 20 years of his life in Dublin, and so presumably had Norse and Irish as his first languages in addition to Welsh.

The principal sources for Gruffudd’s life are a Latin Historia (with an early Welsh translation), the Marwnad, and some annalistic entries. These portray a turbulent early life involved in military struggles for power around the Irish Sea and the Scottish coast and islands, until Gruffudd finally achieved secure power (pragmatically accepted by King Henry I of England and the Norman Earl of Chester) and could focus on building the infrastructure of his territory, not least of the Church, over the last 30 years or so of his life. Both formally and in content, the Marwnad can be directly paralleled in contemporary skaldic poetry. While it is inconceivable that Gruffudd could have fostered court poetry without awareness of the skaldic tradition, it is argued that the poetic parallels are general rather than specific, and yet still of great significance as evidence of the common context, interests and character of the early poetry of the gogynfeirdd and that of the skalds, and also of the generally under-recognized dynamism of the multi-lingual Irish Sea zone in the High Middle Ages.

John Hines worked as a field archaeologist before taking a BA degree (in English Language and Literature) and a DPhil in Archaeology at Oxford. He was Lecturer and Reader in English at Cardiff University before transferring as Reader and Professor to the School of History, Archaeology and Religion. His research focuses upon the integration of archaeological, linguistic and literary evidence from northern Europe across the medieval period (5th–16th centuries A.D.).

Strengleikar

Fulton.001

Helen Fulton

Troy on the Margins

The Welsh Troy Story and the Middle English Seege or Batayle of Troye

Wednesday 6 April 2016 kl. 16.30
Oddi 101


Helen Fulton

The Trojan legend as it was recounted by Dares Phrygius was translated from Latin into Welsh on the border of Wales and England in the early fourteenth century. The Welsh prose version, Ystorya Dared, turns the Latin text into the discourse of medieval Welsh storytelling, domesticating the late-antique history into a naturalistic story of territorial warfare and the loss of sovereignty. At about the same time that Ystorya Dared was being written down, and in much the same area of the March of Wales, a medieval English poet was adapting the legend into a lively narrative of competition between feudal lords and urban gentry. In comparing the two versions of the legend as products of a border culture, this paper argues that the Welsh and English authors looked across the border from opposite sides, one from the viewpoint of a nation and the other from the viewpoint of a frontier city.

Helen Fulton is Professor of Medieval Literature at the University of Bristol, UK. Her research focuses on medieval English and Welsh literatures and how they can be read as expressions of political dynamics in and between the two countries. She has published on topics including Welsh court poetry, Chaucer’s Canterbury Tales, the Trojan legend, political prophecy, and Arthurian literature. Her most recent edited collections are the Companion to Arthurian Literature, published by Blackwell in 2009, and Urban Culture in Medieval Wales, published by the University of Wales Press in 2012. She leads a research cluster at the University of Bristol on Borders and Borderlands and she is currently working on a collaborative project to study literary production and the transmission of books and manuscripts on the medieval March of Wales.

Sturlungaöld

 

Kolfinna Jónatansdóttir

„Áður veröld steypist“

Um ragnarök Sturlungaaldar

31. mars 2016 kl. 16:30

Öskju 132

Kolfinna Jónatansdóttir
Kolfinna Jónatansdóttir

Miðaldaheimildir um ragnarök eru fáar. Ítarlegustu frásögnina er að finna í Gylfaginningu, verki sem eignað er einum af höfðingjum Sturlunga. Allt verkið snýst um ragnarök, stöðugt er vísað til þess sem gerist í lok veraldar og í lokaköflunum eru ólíkar heimildir fléttaðar saman í eina heild sem lýsa endalokunum og nýju upphafi. Í 51. kafla segir frá aðdraganda ragnaraka og lokabardaganum milli guða og óvætta og í lok kaflans er vitnað til nokkurra erinda Völuspár sem heimildar. Eitt erindið er þó inni í kaflanum sjálfum, að því er virðist til að leggja áherslu á upphafið að endalokunum.

„En áður [en fimbulvetur hefst] ganga svo aðrir þrír vetur að þá er um alla veröld orustur miklar. Þá drepast bræður fyrir ágirni sakir, og enginn þyrmir föður eða syni í manndrápum eða sifjasliti. Svo segir í Völuspá:

Bræður munu berjast
og að bönum verðast,
munu systrungar
sifjum spilla.
Hart er með höldum,
hórdómur mikill,
skeggöld, skálmöld,
skildir klofnir,
vindöld, vargöld
áður veröld steypist.“

Þetta erindi er í Gylfaginningu sett í annað samhengi en í Völuspá þar sem það birtist í miðri ragnarakalýsingu. Efni þess er mjög lýsandi fyrir atburði Sturlungaaldar og því er áherslan sem lögð er á það í Gylfaginningu áhugaverð, þar sem slíkir atburðir eru upphafið að endalokum heimsins. Enn fremur er áherslan sem lögð er á það í Gylfaginningu og Skáldskaparmálum að jötnar og æsir séu náskyldir, sem og að Óðinn sé alfaðir og faðir allra goða, áhugaverð í ljósi þess að helstu ættir Sturlungaaldar voru náskyldar og ættföður Sturlunga, Hvamm-Sturlu, er líkt við Óðin.

Í þessum fyrirlestri verður annars vegar fjallað um hliðstæður sem sjá má í lýsingu á ragnarökum og þátttakendum þeirra í Gylfaginningu og þeim höfðingjum sem kljást í Sturlungu, sem og dómsdagsímyndum í Sturlungu. Hins vegar verður því velt upp hvort Sturlungaöld og atburðir hennar hafi haft áhrif á þá áherslu sem lögð er á ragnarök og aðdraganda þeirra í Gylfaginningu.

Kolfinna Jónatansdóttir er doktorsnemi í íslenskum miðaldabókmenntum við Háskóla Íslands og hefur einkum fengist við rannsóknir á goðafræði. Doktorsritgerð Kolfinnu fjallar um ragnarök.

—o—

Viðar Pálsson

Ofbeldi og sagnaritun á öld Sturlunga

31. mars 2016 kl. 16:30

Öskju 132

VP1
Viðar Pálsson

Í fyrirlestrinum verður farið nokkuð vítt yfir þá útbreiddu skoðun að Sturlungaöld hafi einkennst af ofbeldi og upplausn umfram það sem áður gerðist í íslensku samfélagi og jafnvel lengst af síðan. Sjónum verður einkum beint að tvennu: Annars vegar að Sturlungu sem heimild um fordæmalaust ofbeldi og upplausn, hins vegar að viðleitni fræðimanna, einkum á 20. öld, til þess að setja ritun íslenskra fornsagna í beint samhengi við slíkt aldarfar. Hið síðara byggir mjög á hinu fyrra. Eftir því sem tími vinnst til verður vísað til rannsókna s.l. 20–30 ára á ofbeldi í evrópsku miðaldasamfélagi sem nýst geta við hugleiðingar um þessi efni en hafa lítt eða ekki komið til umræðu hér.

 
Viðar Pálsson er lektor í sagnfræði og réttarsögu við Háskóla Íslands. Hann lærði sagnfræði til BA-prófs við Háskóla Íslands og til meistaraprófs og doktorsprófs við Kaliforníuháskóla í Berkeley. Rannsóknarsvið Viðars er evrópsk miðaldasaga, einkum Norður-Evrópu með áherslu á Ísland og Noreg, ekki síst réttarsaga, valdasaga, félagssaga og menningarsaga.