Fyrirlestrar Miðaldastofu

Hannes Hólmsteinn Gissurarson og Sverrir Jakobsson

Snorri Sturluson: Frumkvöðull frjálslyndrar íhaldsstefnu?

Samræða um túlkun

Fimmtudaginn 2. desember 2021 kl. 16.30
Lögbergi 101

Sverrir Jakobsson
Hannes Hólmsteinn Gissurarson

Hvers vegna skipaði Hannes Snorra Sturlusyni fremst í tveggja binda rit sitt, Twenty-Four Conservative-Liberal Thinkers? Hvers vegna á Snorri heima með heilögum Tómasi af Akvínas og John Locke?Vegna þess að í Heimskringlu setti Snorri skýrt fram tvær hugmyndir, sem áttu eftir að gegna mikilvægu hlutverki í frjálslyndri íhaldsstefnu Lockes og eftirmanna hans. Hin fyrri er, að vald konunga sé sótt til þjóðarinnar. Þeir ríki við samþykki þegnanna, ekki af náð Guðs. Seinni hugmyndin er, að konungar séu bundnir af óskráðu samkomulagi, hinum góðu, gömlu lögum, og ef þeir brjóta það, til dæmis með þungum sköttum og óþörfum hernaði, þá mega þegnarnir steypa þeim af stóli. Þetta sést best af ræðu Þórgnýs lögmanns. Við þetta bætist þriðja hugmyndin úr ræðu Einars Þveræings: Úr því að konungar eru misjafnir, er best að hafa engan. Svipaðra hugmynda um sérstöðu Íslendinga gætir í ræðu Þorgeirs Ljósvetningagoða, sem Ari fróði samdi. Þótt sagan um landvættirnar sé ættuð úr biblíunni, notar Snorri hana óbeint til að vara Noregskonung við að ráðast á Ísland. Jafnframt er Egils saga um einstaklinginn, skáldið og hetjuna, sem stígur út úr hefðbundinni umgjörð tilveru sinnar. Einstaklingshyggja fæddist því ekki á endurreisnartímanum á Ítalíu, eins og Jacob Burkhardt hélt fram, heldur miklu fyrr. Túlkun Hannesar á Snorra er í beinu framhaldi af því, sem Sigurður Nordal, Sigurður Líndal, Birgit Sawyer og Magnús Fjalldal hafa skrifað um hinn íslenska sagnameistara.

Hannes reifar í fyrirlestrinum túlkun sína á Snorra Sturlusyni og Sverrir bregst við.

Hannes H. Gissurarson er prófessor í stjórnmálafræði við Háskóla Íslands. Hann lauk B.A. prófi í heimspeki og sagnfræði og cand. mag. prófi í sagnfræði frá Háskóla Íslands og D.Phil. prófi í stjórnmálafræði frá Oxford-háskóla. Hann hefur verið lektor, dósent og prófessor í stjórnmálafræði í Háskóla Íslands frá 1988, setið í bankaráði Seðlabankans og stjórn Mont Pelerin samtakanna og verið gistiprófessor við marga erlenda háskóla. Hann hefur gefið út fjölda bók, en hin nýjasta er Twenty-Four Conservative-Liberal Thinkers í tveimur bindum, sem kom út í Brüssel í árslok 2020.

Sverrir Jakobsson er prófessor í sagnfræði við Háskóla Íslands. Hann er sérfræðingur í miðaldasögu og hefur sinnt margvíslegum rannsóknarsviðum, svo sem stjórnmálasögu Íslands, sögu kristni og kirkju, hugmynda- og hugarfarssögu miðalda, sjálfsmyndum Íslendinga á miðöldum, sögu Breiðfirðinga, sagnaritun um Noregskonunga og hugmyndum um væringja og Austurvegsþjóðir.

Samræðan fer fram á íslensku og er öllum opin á meðan húsrúm leyfir; hámark 50 manns; grímuskylda.

Streymi: https://eu01web.zoom.us/j/62564383701

Fyrirlestrar Miðaldastofu

Aðalheiður Guðmundsdóttir

Arfur aldanna: Sagan af Guðrúnu Gjúkadóttur

Fimmtudaginn 25. nóvember 2021 kl. 16.30
Lögbergi 101

Aðalheiður Guðmundsdóttir

Í fyrirlestrinum mun Aðalheiður kynna efni bóka sinna Handan Hindarfjalls og Norðvegur sem Háskólaútgáfan gefur út. Um er að ræða fyrstu tvö bindin af fjórum í ritröðinni Arfur aldanna sem fjallar um fornaldarsögur, uppruna þeirra, útbreiðslu og einkenni. Í bókunum tveimur er dregin upp heildarmynd af efnivið fornaldarsagna í evrópsku samhengi fram að ritunartíma þeirra á Íslandi á 13. og 14. öld.

Efnisþræðir bókanna eru allmargir og fléttast með ýmsum hætti. Í sameiningu mynda þeir það net sem segja má að sé efniviður sagna fremur en tilteknar sögur, enda má segja að fólk hafi – í aldanna rás – skapað hin mismunandi tilbrigði nú varðveittra sagna úr þeim efnivið sem hér er kynntur til sögunnar.

Í fyrirlestrinum verður leitast við að varpa nýju ljósi á einungis lítið brot af þeim arfi sem aldirnar geyma, söguna af Guðrúnu Gjúkadóttur, eina af megin söguhetjum Völsunga sögu. Áhersla verður lögð á rætur Guðrúnar í evrópskri sagnahefð og sambandi hennar við þær sögulegu hetjur sem tengjast sagnaefninu. Einkum og sér í lagi verður litið á eiginmenn Guðrúnar, og hvernig hin ólíku hjónabönd hennar leiða saman helstu stórhöfðingja þess umrótatíma sem kenndur er við þjóðflutningana miklu. Hlutverk hennar er því afar mikilvægt, að öðrum ólöstuðum, og hlýtur að mega teljast hið miðlæga bindiefni þeirra sagna sem hverfast um efnivið Völsunga sögu. Sú saga sem hér er sögð er í raun gömul saga í nýju ljósi, eða jafnvel tilbrigði við þá sögu Guðrúnar sem við þekkjum úr varðveittum bókmenntum.

Í stærra samhengi varðar efniviðurinn sögur um konunga og aðra höfðingja frá Frankaríki, núverandi Þýskalandi og jafnvel öðrum Evrópulöndum. Allt eru þetta höfðingjar sem tengjast ekki einungis söguhetjum Völsunga sögu heldur einnig eldri hetjukvæða á borð við Atlakviðu, Guðrúnarkviðurnar þrjár og Guðrúnarhvöt, eða jafnvel hinum svonefnda germanska hetjukvæðaarfi; nánar tiltekið Sigurði Fáfnisbana, Atla Húnakonungi, Þjóðreki þeim sem frá segir í Guðrúnarkviðu III, Jörmunreki konungi Austgota og Jónakri.

Að fyrirlestri loknum verður hægt verður að kaupa bækurnar á sérstöku tilboðsverði.

Aðalheiður Guðmundsdóttir er prófessor í íslenskum bókmenntum fyrri alda við Háskóla Íslands og stjórnarformaður Miðaldastofu. Hún lauk doktorsprófi við Háskóla Íslands árið 2002. Rannsóknir hennar snúast einkum um fornaldarsögur, frásagnarfræði og sagnamenningu fyrri alda.

Fyrirlesturinn verður fluttur á íslensku og er öllum opinn (á meðan húsrúm leyfir; hámark 50 manns; grímuskylda).

Streymi: https://eu01web.zoom.us/j/64363299281

Fyrirlestrar Miðaldastofu

Brynja Þorgeirsdóttir

Tilfinningaorð í Njáls sögu og Egils sögu

Gerð orðasafns og greining

Fimmtudaginn 18. nóvember 2021 kl. 16.30
Lögbergi 101

Brynja Þorgeirsdóttir

Íslendingasögur eru alræmdar fyrir stíl sem virðist fáorður um tilfinningar og hefur frásagnarmáta þeirra stundum verið lýst sem tilfinningalega köldum. Vissulega er persónum sagnanna og atburðum jafnan lýst utan frá og tilfinningaleg líðan persónanna er oft aðeins gefin í skyn með gjörðum þeirra og látbragði, líkamlegum viðbrögðum og óbeinum frásagnartæknilegum aðferðum.

Samt sem áður er vissulega að finna orð yfir tilfinningar í Íslendingasögunum. Hins vegar hefur lítt verið rannsakað hvaða hlutverki þessi orð gegna við miðlun tilfinninga í sögunum: hvaða orð eru notuð, af hverjum, í hvaða samhengi og hvaða gjörðir og atburðir fylgja. Þó að fræðimenn hafi haldið því fram að orðaforði sagnanna um tilfinningar sé fátæklegur (Kirsten Wolf 2014; William Miller 1992) hafa tilfinningaorð sagnanna ekki verið rannsökuð heildstætt.

Í þessari framsögu mun ég leggja fram safn þeirra tilfinningaorða sem finna má í tveimur af lengstu Íslendingasögunum, Egils sögu og Njáls sögu, og ræða gildi þeirra og virkni í verkunum tveimur. Ég mun ræða aðferð mína við söfnun orðanna úr textunum og álitamál við hana, svo sem hvernig mögulegt er að nálgast skilgreiningu á því hvað telst tilfinningaorð og þær gildrur sem geta falist í menningarlegri hlutdrægni við val á orðum. Orðasöfnunin fól einnig í sér skráningu á mælanda orðsins, sjónarhorni, kyni, félagslegri stöðu, aðstæðum og þeim gjörðum sem fylgja í textanum. Með þessari aðferð afhjúpuðust frásagnarmynstur og formúlur fyrir miðlun tilfinninga í textanum, svo sem hvernig mismunandi tilfinningar og ólík orð fylgja kyni, stöðu og tilteknum persónum. Þannig er tilfinningum kvenna frekar en karla lýst með orðum sem vísa til stjórnleysis. Enn fremur var hægt að bera kennsl á nokkur athyglisverð frávik, svo sem hvernig ýtt er undir konunglega drætti í persónu Gunnars á Hlíðarenda með orðavali um tilfinningar hans.

Niðurstöðurnar sýna að þvert á það sem haldið hefur verið fram er breiðan orðaforða um tilfinningar að finna í Egils sögu og Njáls sögu. Orðunum er beitt kerfisbundið, nákvæmlega og markvisst við persónusköpun og í þágu listrænna séreinkenna verkanna.

Brynja Þorgeirsdóttir lauk doktorsprófi í norrænum fornbókmenntum frá háskólanum í Cambridge vorið 2020. Doktorsritgerð hennar fjallar um tilfinningatjáningu í Njáls sögu og Egils sögu. Hún starfar nú við Cambridge háskóla við kennslu og rannsóknir á sambandi lauss máls og bundins í Íslendingasögum, í samstarfsverkefninu The Íslendingasögur as Prosimetrum.

Fyrirlesturinn verður fluttur á íslensku með stuðningsefni á ensku og er öllum opinn (á meðan húsrúm leyfir; hámark 50 manns; grímuskylda).

Streymi: https://eu01web.zoom.us/j/62199315953

Glærur Brynju.

—o—

Fyrirlestrar Miðaldastofu

Árni Daníel Júlíusson

Hvalrekar og hvalnýting á 13.–15. öld

Um vitnisburð skjalaheimilda og annarra heimilda um þátt hvalaafurða í afkomu Íslendinga á þessum tíma

Fimmtudaginn 4. nóvember 2021 kl. 16.30
Lögbergi 101

Árni Daníel Júlíusson

Í þessum fyrirlestri verður fjallað um heimildir um hvalreka og rekafjörur frá 13. til 15. aldar í tengslum við rannsóknarverkefni um hvalveiðar á Íslandi sem Vicki Szabo, umhverfissagnfræðingur við Western Carolina-háskóla, stýrir og ýmsir fræðimenn úr mörgum fræðigreinum vinna að. Hvalbein frá miðöldum á Íslandi hafa verið greind í þessu rannsóknarverkefni, sem fyrirlesari tekur þátt í, og virðist sú rannsókn sýna að mikilvægasti hvalurinn á miðöldum hafi verið steypireyður. Bein af steypireyði finnast í mörgum fornum öskuhaugum, til dæmis á Siglunesi og í Þistilfirði. Lúðvík Kristjánsson lagði fram þá hugmynd um 1980 að hvalaafurðir hafi verið mikilvægari á fyrstu öldum Íslands byggðar en áður hefur almennt verið á vitorði manna. Sú hafi jafnvel verið raunin lengi fram eftir öldum.

Margvíslegt efni um hvalreka og hvalanytjar er til að mynda að finna í lagatextum, bæði Grágás og Jónsbók. Í Grágás er sérstakur þáttur um reka, Rekaþáttur. Þar er bæði fjallað um viðarreka og hvalreka, og eru þar ítarlegar reglur á þessu sviði. Þar kemur meðal annars vel fram hversu hvalaafurðir voru mikil búbót, bæði hvað varðar fitu og kjöt af hvölunum, vegna þess hversu skepnurnar voru stórar.

Þá verður gerð nokkur grein fyrir rannsóknum á fornleifum. Miklar heimildir um hvalreka er að finna í Íslensku fornbréfasafni. Þessar heimildir eru bæði frá bændum, til dæmis í Hornafirði og á Rosmhvalanesi, og einnig frá kaþólsku kirkjunni. Mjög umfangsmiklar heimildir eru til frá því um 1270 og fram um 1400 um réttindi og eignir kaþólsku kirkjunnar hvað þetta varðar, mjög víða um land. Eftir 1400 sneyðist mjög um heimildir á þessu sviði, en þó er eitthvað til. Heimildirnar frá Rosmhvalanesi og úr Hornafirði eru afar merkar og veita sjaldgæfa innsýn í samfélagsskipan fyrir tíma stórra jarðeigenda. Heimildirnar frá kaþólsku kirkjunni eru ekki síður merkar því að þær eru fyrstu stóru og umfangsmiklu heimildir um rekstur og eignir kirkjunnar eftir að hún náði verulegri fótfestu í samfélaginu sem sjálfstæð stofnun. Í þessum kirkjulegu heimildum er meðal annars að finna heimildir um nýtingu rekafjöru á Melrakkasléttu, Tröllaskaga, Skaga og á Ströndum. Í báðum þessum heimildaflokkum, hvalreka bænda og hvalreka kirkju, er að finna bæjarnafnaskrár sem oft eru fyrstu ritheimildir um viðkomandi jarðir. Rannsóknir á þessum heimildum eru skammt á veg komnar og verður gerð grein fyrir ýmsum vandamálum sem tengjast slíkum rannsóknum.

Árni Daníel Júlíusson er sagnfræðingur við Háskóla Íslands. Hann lauk doktorsprófi frá Kaupmannahafnarháskóla árið 1997 og hefur sinnt margvíslegum rannsóknum, kennslu og ritstörfum, aðallega á Íslandssögu tímabilsins 1300 til 1800.

Fyrirlesturinn verður fluttur á íslensku og er öllum opinn.

Fyrirlestrar Miðaldastofu

Natalie Van Deusen

“Alheil(l)”

On Miracle Narratives as Sources for the Construction of Disability in Medieval Iceland

Fimmtudaginn 21. október 2021 kl. 16.30
Lögbergi 101

Natalie Van Deusen
Natalie Van Deusen

This paper discusses the importance of Old Norse-Icelandic miracle narratives, which contain a plethora of examples of impairment of varying degrees of visibility and severity, as sources for understanding of how impairment and disability were constructed in medieval Iceland. Echoing the fundamental biblical miracles performed by Jesus, saints channeled the power of God to cure the blind, deaf, leprous, physically impaired, and mentally troubled. Such examples, whose primary purpose was to demonstrate the sanctity of certain individuals, lend important incidental insight into the lives and experiences of individuals with visible and invisible impairments. Equally illuminating in terms of constructing disability is viewing the material from the perspective of why people call upon the aid of saints. While presented as maladies to be cured, and in this way presenting these individuals as impaired and/or disabled, these miracles sometimes show the great love and care given to disabled individuals–especially children. In either presentation, such examples provide a window into how visible and invisible impairments were experienced, understood, and treated in medieval Iceland.

This discussion builds upon the important research and conclusions from the Disability Before Disability research project at the University of Iceland, which ran from 2017-2020, and argues for the importance of hagiographic literature and miracle narratives in particular as important sources for our understanding of how disability and impairment were constructed in medieval Iceland.

Natalie Van Deusen (PhD, University of Wisconsin-Madison, 2012) is Henry Cabot and Linnea Lodge Professor of Scandinavian Studies at the University of Alberta. Her research interests include Old Norse and Early Modern Icelandic paleography and philology, manuscript culture, hagiography, disability studies, and gender studies.

Fyrirlesturinn verður fluttur á ensku og er öllum opinn.

Fyrirlestrar Miðaldastofu

Lars Lönnroth

The border of reality

The Gautelfur area as “liminal space” in the sagas

Miðvikudaginn 22. september 2021 kl. 16.30
Lögbergi 101

Lars Lönnroth

The expression “liminal space” refers not only to the fact that the Gautelfur area in the Middle Ages constituted the border (landamæri] between Denmark, Norway and Sweden, but also to the fact that this border area was often thought of in the sagas as a mysterious space where unusual things could happen (the meeting of kings, Viking attacks, amorous meetings with royal women, et cetera). I will also report on the latest archeological findings at the old border town of Konungahella, suggesting that this place is much older than historians have believed. The stories told in Iceland about Konungahella and the landamæri may also be older than scholars have thought until now.

Lars Lönnroth started his career in Uppsala, Sweden. HIs doctoral dissertation, European Sources of Icelandic Saga-Writing, was published in 1965. He was a teacher of Scandinavian literature at the University of California, Berkeley, between 1965 and 1974, when he became a professor at the University of Aalborg in Denmark. In 1982, he returned to Sweden and served as professor of Comparative Literature at the University of Gothenburg until 2000. His best-known books about Icelandic literature are Njáls Saga: A Critical Introduction (1976), Skaldemjödet I berget: Essayer om fornisländsk ordkonst och dess återanvändning i nutiden (1996), and The Academy of Odin: Selected Papers on Old Norse Literature (2011). He has also published his autobiography, Dörrar till främmande rum: Minnesfragment (2009). — On Thursday, September 23, at 15.00, Professor Lars Lönnroth will be awarded an honorary doctoral degree by the Faculty of Icelandic and Comparative Cultural Studies of the University of Iceland in recognition of his important work on medieval Icelandic literature.

Fyrirlesturinn verður fluttur á ensku og er öllum opinn.

—o—

Fyrirlestrar Miðaldastofu

Merrill Kaplan

A leek with a grain of salt: Laukr in Vǫlsa þáttr and elsewhere

Fimmtudaginn 12. mars 2020 kl. 16.30
Lögbergi 101

Merrill Kaplan

It is a commonplace of Old Norse scholarship that laukr has rich pagan significance to do with fertility. Our interpretations of texts ranging from early bracteate inscriptions (laukaʀ) to lines of eddic verse have been affected accordingly, but the idea rests on shaky ground and circular argumentation. Classical and medieval sources confirm that the onions, leeks, and other Alliums were understood as legitimately useful medical herbs that also attracted “superstitious” belief. Seeing this helps us understand the húsfreyja’s words in Vǫlsa þáttr when she ceremonially lifts the vǫlsi, líni gœddr, laukum studdr. If we look closely, we see the Vǫlsa þáttr author differentiate between legitimate and stigmatized uses of laukr, simultaneously rationalizing the weird events of the tale and characterizing the heathen housewife as a transgressor of Christian spiritual norms.

Merrill Kaplan is Associate Professor of Folklore and Scandinavian Studies at the Ohio State University, USA. She has a Ph.D. in Scandinavian from the University of California, Berkeley. Her research concerns the Old Norse-Icelandic mythological sources, the supernatural in medieval and later tradition, and digital folklore.

Fyrirlesturinn verður fluttur á ensku og er öllum opinn.

Fyrirlestrar Miðaldastofu

Mikael Males

Fóstbrœðra saga: A Missing Link?

Fimmtudaginn 5. mars 2020 kl. 16.30
Lögbergi 101

Mikael Males

There is broad consensus that kings’ sagas developed before sagas of Icelanders, and it seems plausible that sagas of Icelanders developed from the kings’ sagas, not least given the presence of þættir about Icelanders in the Oldest Saga of Saint Óláfr. The most obvious candidate for representing a ‘missing link’ between the two genres is Fóstbrœðra saga, whose end overlaps thematically, but not verbally, with the Oldest Saga (as represented by the Legendary Saga). Stylistically, Fóstbrœðra saga is in some respects unique, and I will argue that this is partly due to the fact that it is the product of an early and probably monastic attempt at creating a new kind of historical narrative: namely, what would eventually come to be known as ‘sagas of Icelanders’.

This hypothesis presupposes that Fóstbrœðra saga is a very early, possibly the earliest, saga of Icelanders, and I therefore address the date first. After that, I move on to an analysis of the saga’s stylistic peculiarities and what they may contribute to our understanding of its place in the larger literary development, as well as plausible milieus for an undertaking of this kind.

A key claim in my analysis is that the stylistic peculiarities in Fóstbrœðra saga are not best understood in light of later, translated literature, as argued by Jónas Kristjánsson. While not all scholars have accepted Jónas’s dating of Fóstbrœðra saga to the second half of the thirteenth century, his stylistic arguments have not been dealt with. I contend, however, that saga’s stylistic uniqueness must be taken at face value, and that it is more consistent with homiletic literature and poetic experiments from the twelfth and early thirteenth century than with later texts.

Mikael Males is associate professor of Old Norse Philology at the University of Oslo. He specialises in the interface of traditional poetics and Latin learning and recently published The Poetic Genesis of Old Icelandic Literature (Berlin: De Gruyter, 2020).

Fyrirlesturinn verður fluttur á ensku og er öllum opinn.

—o—

Fyrirlestrar Miðaldastofu

Yoav Tirosh & Michael MacPherson

On Ljósvetninga saga’s Redactions and What They Teach Us About Reading the Íslendingasögur

Fimmtudaginn 20. febrúar 2020 kl. 16.30
Lögbergi 101

Yoav Tirosh — Michael MacPherson

Ljósvetninga saga, one of the less-discussed Íslendingasögur, is a text that poses many questions to its editors and scholars. The text’s main challenge lies in its complex manuscript transmission and its two redactions. The redactions at times offer a very similar plot and narrative, told in almost the exact same words, while at other occasions entire stories are missing/added or told in a significantly altered manner in terms of details and order of events. This variance fed into the twentieth-century freeprose-bookprose debate in regards to the Íslendingasögur origins. When that settled down, so did the interest in this saga.

Many misunderstandings and false assumptions lay behind the interpretation of Ljósvetninga saga, which has much to do with the drama of mid-twentieth century scholarship, with each side inter-preting the evidence in a manner that suits their scholarly goals. Nowhere is this more evident than in the editions of the saga, and its translations. These manipulate the redactions’ texts, mis-lead the readers into a false sense of unity, and in the case of the A-redaction, give the impression of a much fuller and more extant text than we actually possess.

This paper will look into the issue of Ljósvetninga saga’s redactions and offer several ways of sal-vaging them: A manuscript-oriented generic one, a memory-oriented solution, and a literary in-terpretation that settles some of the text’s alleged discrepancies. Finally, a segment of the talk will be delivered by Michael MacPherson, who will discuss the stylometric analysis that we have con-ducted on the saga’s two redactions.

Stylometric studies on Old Norse literature have to-date been limited to widely-available and often heavily-editing versions of texts as their base. In contrast, the unique transmission of Ljósvetninga saga defies many assumptions made by traditional stylometric methods. This study aims to high-light the pitfalls of these traditional methods and to advance a more manuscript-informed stylo-metric methodology. Taken together, these results help to illuminate the various textual relation-ships that are at play within and without Ljósvetninga saga.

Yoav Tirosh is a post-doc researcher at the University of Iceland Disability before Disability project. He has recently finished his Ph.D. thesis, which dealt with issues of memory, genre and scholarship in Ljósvetninga saga.

Michael MacPherson holds an M.A. from the University of Iceland in Viking and Medieval Norse Studies and is currently undertaking a Ph.D. at the same university, writing on the Codex Regius of the Snorra Edda.

Fyrirlesturinn verður fluttur á ensku og er öllum opinn.