Fyrirlestrar Miðaldastofu 2016–2017

Már Jónsson

Creativity or clumsiness?

Scribal discrepancy in seventeenth and eighteenth century Iceland

Fimmtudaginn 26. janúar 2017 kl. 16.30
Odda 101

mar-jonsson-02
Már Jónsson

Post-medieval manuscripts containing medieval texts are currently the subject of increased scholarly attention as a means, firstly, of extending our understanding of the development of Icelandic literary culture, and, secondly, as possible witnesses to vellums that are no longer extant. In both instances, scholars need to determine the relationship between extant manuscripts, making use of appropriate methodologies based on current and earlier research on stemmatic affiliations. Such an approach requires an understanding of the nature of scribal innovation, error, and other voluntary or involuntary variations. In this lecture, I will address these issues by means of (1) some general reflections on the principles of textual criticism developed by Paul Maas over some thirty years from 1927, and (2) three relevant and (hopefully) illuminating case studies. The benchmark will be several copies of Ari fróði’s Íslendingabók, all of which certainly derive from two copies (AM 113 a fol., AM 113 b fol.) made in 1651 by Rev. Jón Erlendsson, who had access to an early vellum text that inexplicably disappeared soon afterwards. The second case study will be a group of manuscripts that appear to derive from Vatnshyrna, a vellum that was destroyed in the 1728 Great Fire of Copenhagen, and that contained several Sagas of Icelanders, including Laxdæla, Eyrbyggja, Vatnsdæla, Hænsa-Þóris saga and the shorter version of Flóamanna saga. The third case study involves the manuscript progeny of a lost vellum of Njála, the so-called Gullskinna, which was copied in several locations between 1640 and 1680, but which then vanished without trace.

Már Jónsson er prófessor í sagnfræði við Háskóla Íslands. Hann hefur skrifað um Árna Magnússon og handrit hans, yngri sem eldri, og fjallað í ræðu og riti um félags- og menningarsögu Íslands frá lokum 13. aldar til loka 19. aldar.

Fyrirlesturinn verður fluttur á ensku og er öllum opinn.

Fyrirlestrar Miðaldastofu 2016–2017

Pernille Hermann

Memory, Space, and Narrative in Saga Literature

Fimmtudaginn 12. janúar 2017 kl. 16.30
Odda 101

pernille-hermann
Pernille Hermann

Many parts of Old Norse-Icelandic literature, especially the sagas of Icelanders, are immensely preoccupied with spatial anchoring. This talk will deal with literary spaces in the context of memory, and it will be discussed how spatial anchoring can be connected to mnemonic techniques, such as the method of loci, used by the saga authors. The talk will also address how mnemonic spaces offer important background structures that serve as organising narrative units. The focus of the talk will be on man-made spatial constructions, such as buildings and their interior; examples will be taken from the sagas of Icelanders, and Eddic material will be included as a comparative framework.

Pernille Hermann is associate professor of Scandinavian literature at Aarhus University. Her research interest centres on Old Norse literature and culture. Her research addresses such areas as literary criticism and theory in the Middle Ages, orality and literacy, memory culture, genre and human geography.

Fyrirlesturinn verður fluttur á ensku og er öllum opinn.

—o—

Íslensk klausturmenning á miðöldum

klausturbok-utgafutilbod-02

Út er komin hjá Miðaldastofu Háskóla Íslands og Háskólaútgáfunni bókin Íslensk klausturmenning á miðöldum með greinum níu fræðimanna um ýmsar hliðar klausturmenningar á Íslandi á miðöldum. Greinarnar eru allar byggðar á fyrirlestraröð Miðaldastofu um þetta efni. Bókin er alls 317 blaðsíður og efni hennar sem hér segir:

Gottskálk Jensson
Íslenskar klausturreglur og libertas ecclesie á ofanverðri 12. öld

Margaret Cormack
Monastic Foundations and Foundation Legends

Sverrir Jakobsson
Frá Helgafellsklaustri til Stapaumboðs

Elizabeth Walgenbach
Church Sanctuary in the Contemporary Sagas

Gunnar Harðarson
Viktorsklaustrið í París og norrænar miðaldir

Haraldur Bernharðsson
Kirkja, klaustur og norskublandið ritmálsviðmið á Íslandi á miðöldum

Guðvarður Már Gunnlaugsson
Voru scriptoria í íslenskum klaustrum?

Guðrún Harðardóttir
Myndheimur íslenskra klausturinnsigla

Guðbjörg Kristjánsdóttir
Handritalýsingar í benediktínaklaustrinu á Þingeyrum

Útgáfutilboð: kr. 5.900

Útsöluverð bókarinnar er kr. 6.900, en hún býðst nú á sérstöku útgáfutilboði á kr. 5.900 með heimsendingu. — Sendið nafn og kennitölu á netfangið haraldr@hi.is eigi síðar en 15. desember næstkomandi.

Miðaldastofa Háskóla Íslands og Háskólaútgáfan

Fyrirlestrar Miðaldastofu 2016–2017

Magdalena Schmid

A periodization of Iceland’s Landnám in light of new archaeological data

Fimmtudaginn 8. desember 2016 kl. 16.30
Askja 132 — takið eftir nýjum stað!

Magdalena Schmid
Magdalena Schmid

The Landnám (‘settlement’) of Iceland has been vigorously discussed for centuries. It is known that the Norsemen successfully colonized Iceland in large numbers, but crucial details about the timing and patterns of settlement are still unclear. Was the colonization rapid and complete, or gradual? Did the colonization follow the same pattern across Iceland or were there regional differences?
From an archaeological perspective, we can only know the detailed structure of the pattern and timing of settlement by applying robust chronological models. The key dating methods in the North Atlantic area are tephrochronology, radiocarbon dating and typology. Nevertheless, radiocarbon dates from the earliest archaeological contexts in Iceland have been a matter of fierce contention since the 1980s. This study, therefore, aims to reassess the temporal sequence of the Norse colonization of Iceland through a rigorous synthesis of empirical data and a new application of Bayesian statistics. More precisely, 500 radiocarbon dates as well as volcanic ash layers (tephra) from well-defined archaeological contexts of 300 settlement sites are systematically quantified.
The reassessed data permit a countrywide comparison and the first classification of archaeological sites into four periods:

1. Pre-Landnám (A.D. pre-877),
2. Landnám (A.D. 877–939),
3. Post-Landnám (A.D. 939–1104) and
4. Viking Age (A.D. ~800–1100).

The periods show a rapid incline of settlement establishments, as well as regional differences in settlement patterns in four key areas in Iceland, the southwest, northwest, north and east. The data summarized here for the first time indicate that it will be possible to reconstruct the tempo and development of the colonization process in decadal resolution by more systematically utilizing the dating potential of tephrochronology and radiocarbon dates at archaeological sites. It is hoped that future data may provide information about population movements and demography in Iceland, as well as answer questions why people settled in particular areas.

Magdalena Schmid is Ph.D. candidate at the University of Iceland. Her research focuses on the chronology of the Viking-Age settlement of Iceland. She is currently Visiting Fellow at the University of Edinburgh where she is writing up her dissertation.

Fyrirlesturinn verður fluttur á ensku og er öllum opinn.

Fyrirlestrar Miðaldastofu 2016–2017

Sveinbjörn Rafnsson

Um Snorra Eddu og Munkagaman

Nokkur atriði úr menningarsögu íslenskra miðalda

Fimmtudaginn 1. desember 2016 kl. 16.30
Lögbergi 101

Sveinbjörn Rafnsson
Sveinbjörn Rafnsson

Rætt verður um Snorra Eddu sem talin er meðal höfuðrita íslenskrar menningar á miðöldum, texta hennar, hugmyndir um erkirit og gerðir hennar og innskot úr sögum í þeim. Þá verður drepið á byggingu Gylfaginningar og Skáldskaparmála í Eddu og heimildir sem ekki eru beinlínis nefndar í textum þeirra. Áður hefur verið bent á Trójumanna sögu og Elucidarius, en miklar líkur eru til þess að þar sé stuðst við fleiri rit sem tínd verða til, meðal annars Jórsalaferð Karlamagnúsar, Leiðarvísi Nikulásar ábóta, Munkagaman (Joca monachorum) og Þiðreks sögu af Bern.

Forsendur Eddu virðast einnig vera í fornri rím- og stjörnufræði. Rímbegla frá 12. öld er höfuðrit í fornum íslenskum tímatalsreikningi. Fornar þýðingar úr stjörnufræðiritum, sem verið hafa heimildir Rímbeglu, sýna að að dýrahringurinn (zodiacus) og grísk-rómverskar goðsögur hans hafa verið vel kunnar á 12. og 13. öld. Þá eru Trójumanna sögur og grísk-rómverskar goðsögulegar heimildir þeirra órækur vitnisburður um latínulærdóm og goðsögulega þekkingu. Allt sýnir þetta, ásamt Eddu sjálfri, að meðal forsendna hennar eru grísk-rómverskar goðsögur. Í Eddu virðast m.a. vera skopstældar (paródískar) goðsögur af norrænum og suðrænum toga, gerðar undir ægishjálmi kristindóms.

Munkagaman (Joca monachorum) virðist vera ein af mörgum ónefndum heimildum Eddu. Það er safn gátna eða fróðleiks frá ármiðöldum í gátuformi, um heiminn, sköpun hans og náttúru, viðburði í ritningunni og trúarleg og siðferðileg efni. Íslensk gerð Munkagamans, þýdd úr latínu á miðöldum, er til í ungum handritum, sem lítillega verður rætt um.

Sveinbjörn Rafnsson er prófessor emeritus í sagnfræði frá Háskóla Íslands. Hann hefur ritað margt um forna íslenska sögu, m.a. bækur um Landnámu, forna sagnaritun og fornar minjar auk fjölda greina um sama efni, íslenskar miðaldaheimildir og forn lög.

Fyrirlesturinn verður fluttur á íslensku og er öllum opinn.

Fyrirlestrar Miðaldastofu 2016–2017

Sverrir Jakobsson

Gerendur í pólitísku rými Sturlungaaldar

Fimmtudaginn 24. nóvember 2016 kl. 16.30
Lögbergi 101

Sverrir Jakobsson
Sverrir Jakobsson

Stjórnmálasaga Íslands á 12. og 13. öld er dramatísk og hefur gegnt miklu hlutverki í sögulegu minni þjóðarinnar. Í aðdraganda lýðveldisstofnunar var algengt að vitnað væri í Sturlungu í þingræðum og mikill áhugi var á þeim kringumstæðum sem leiddu til endaloks sjálfstæðis Íslendinga á 13. öld. Undanfarna áratugi hefur almennur áhugi á þessu tímabili farið minnkandi. Orðræða þjóðfrelsisbaráttunnar er úr sögunni en í stað hennar hefur ekki myndast ný söguskoðun. Samtímis hefur þetta tímabil fengið mikla athygli erlendra fræðimanna þannig að Íslandssaga miðalda er orðin alþjóðleg fræðigrein. Gjá virðist ríkja á milli fræðilegrar orðræðu og almennrar söguskoðunar.

Hér er ætlunin að ræða þessa sögu með nýjum hætti með áherslu á pólitíska gerendur. Valdabarátta höfðingja byggðist á klókindum, hörku og forsjálum ákvörðunum í hjónabandsmálum. Ástir og ættartengsl blönduðust inn í pólitíska refskák og blóðsúthellingar. Að lokum stóðu fáir eftir sem sigurvegarar við nýjar aðstæður. Þetta er spennandi atburðarás og oft ekki síður æsileg heldur en í skáldsögum.

Rætt verður hvernig hægt er að meta pólitíska þróun á þessu tímabili í ljósi eftir- eða síð-þjóðernishyggju (post-nationalism). Meðal þess sem verður til umræðu er hvernig íslenskt samfélag þróaðist frá upptöku tíundar 1096 sem leiddi af sér nýja hugsun um vald. Reynt verður að rýna í upphaf og þróun valdasamrunans og hvernig átök höfðingja við kirkjuna í upphafi 13. aldar tengdust honum. Sérstaklega verður litið á átök Sturlungaaldar og þá m.a. fjallað um hvernig varðveittar heimildir sýna þau í vissu sjónarhorni þar sem framgangur sumra einstaklinga og fjölskyldna verður fegraður. Einnig verður rýnt í hvernig konur hafa verið skrifaðar út úr þessari sögu og bent á hvernig þær voru virkir þátttakendur í pólitísku plotti og átökum.

Sverrir Jakobsson er prófessor í miðaldasögu við Háskóla. Hann hefur rannsakað og ritað um heimsmynd Íslendinga á miðöldum, samskipti Íslendinga við konungsvald, orðræðu um rými og vald og átakasögu Sturlungaaldar, auk ótal annarra efna.

Fyrirlesturinn verður fluttur á íslensku og er öllum opinn.

Fyrirlestrar Miðaldastofu 2016–2017

Gottskálk Jensson

Antiquitates Danicae: Vísindi og pólitík í norrænum fræðum í Kaupmannahöfn 1600 til 1900

Fimmtudaginn 17. nóvember 2016 kl. 16.30
Lögbergi 101

gottskalk-jensson-2016
Gottskálk Jensson

Í erindinu hyggst ég svipast um í sögu norrænna fræða í Kaupmannahöfn frá öndverðri 17. öld og fram til einveldiskreppunnar á síðari hluta 18. aldar, og þaðan áfram til gróskunnar miklu í móðurmálsfræðum á gullöld fílólógíu og þjóðlegrar sagnfræði á 19. öld. Fræðigreinin sem um ræðir er ekki ómerkilegri en svo að hún hefur mótað að töluverðu leyti þjóðerni og sjálfsmynd Dana og Íslendinga, og raunar Norðurlandabúa allra. Þegar saga fræðanna í Kaupmannahöfn er skoðuð af fjarlægum sjónarhóli 21. aldar má greina, að ég tel, ákveðnar útlínur og uppákomur, sem sýna að drifkraftur þessara vísinda hefur ekki einvörðungu verið akademísk þekkingarþrá. Síst veigaminni þáttur var smíð sögulegra raka sem rennt gætu stoðum undir menningar- og utanríkispólitík danska konungsríkisins, svo ekki sé minnst á viðleitni fræðimannanna til að styrkja í sessi ákveðin lútersk viðhorf til kristni og konungsvalds. Danska konungsveldið var, sem kunnugt er, leiðandi stjórnmálaafl á Norðurlöndum frá stofnun Kalmarsambandsins á ofanverðri 14. öld og nokkuð fram á 16. öld. Með siðaskiptunum klofnaði sambandið og sænska konungsveldið tók mjög að eflast undir forystu Gustavs Vasa. Þótt stórveldistími Svía stæði aðeins yfir í rúmlega eina öld náðu sænskir að koma sér upp heimasmíðaðri fornöld sem að nokkru leyti byggði á Danasögu Saxa málspaka (u.þ.b. 1200) en yfirbauð hana stórkostlega í smíð glæstrar fornaldar fyrir Svía. Lærðum mönnum í Danmörku þótti skorta mjög á sögulegar heimildir sem undirbyggðu trúverðugleika hinnar nýju sænsku fornaldar. En svipuðum mótbárum hafði raunar verið hreyft gegn sjálfum Saxa málspaka, þar til dönsku fjölfræðingunum Ole Worm og Stephen Stephanius tókst, með aðstoð lærðra presta á Íslandi, að finna nokkrar af frumheimildum Saxa í íslenskum handritum, rúnakvæði á „danskri tungu“, sem þeir prentuðu með rúnaletri (og latneskum þýðingum til hægðarauka). Þessar útgáfur urðu upphafið að nýrri háskólagrein, Antiquitates Danicae, sem síðar fékk heitið norræn fræði. Frá sjónarhóli 21. aldar fólust þessi 17. aldar vísindi í athugunum á ímyndaðri fornmenningu Dana, sýndarheiðnu rúnasamfélagi stríðsmanna sem líktust furðu mikið rétttrúuðum siðbótarmönnum í hollustu sinni gagnvart konungsvaldinu sem meginstoð samfélagsins. Í erindinu mun ég rekja áfram til 19. aldar þróun þessarar fræðigreinar í ljósi umbrotanna í sögu Norðurlanda, sem verða næstu aldirnar, og freista þess að skýra að einhverju marki hið flókna samhengi fræða og pólitíkur.

Gottskálk Jensson er gestaprófessor við Íslensku- og menningardeild Háskóla Íslands og rannsóknardósent á Árnasafni í Kaupmannahöfn. Hann er doktor í klassískum fræðum frá University of Toronto. Undanfarin ár hefur hann einkum rannsakað latínuskrif í íslensku samhengi fyrr á öldum.

Fyrirlesturinn verður fluttur á íslensku og er öllum opinn.

Fyrirlestrar Miðaldastofu 2016–2017

Susanne M. Arthur

Relationship status: “It’s complicated”

The struggles of revising Njáls saga’s stemma

Fimmtudaginn 10. nóvember 2016 kl. 16.30
Lögbergi 101

susanne-arthur-2016-01
Susanne M. Arthur

In 1883, Lehmann and Schnorr von Carolsfeld published a stemma codicum for Njáls saga in Die Njálssage insbesondere in ihren juristischen Bestandtheilen. Jón Þorkelsson used this stemma as the basis for the one he published in the second volume of Konráð Gíslason’s and Eiríkur Jónsson’s 1875-1889 edition of the saga. His stemma was supported later by Einar Ól. Sveinsson (1954), the editor of the Íslenzk fornrit edition. As was common at the time, these scholars based their stemma primarily or exclusively on medieval parchment codices, establishing three major branches, related to the medieval manuscripts Reykjabók and Kálfalækjarbók (X-branch), Möðruvallabók (Y-branch), as well as Gráskinna and Skafinskinna (Z-branch).
Post-medieval manuscripts were considered of little value for stemmatological research, and so the task of studying the post-medieval manuscript transmission of Njáls saga and of revisiting and revising the saga’s stemma lay dormant for about 60 years. For the past few years, however, various researchers—including Ludger Zeevaert, Svanhildur Óskarsdóttir, Margrét Eggertsdóttir, and Alaric Timothy Hall—and participants of the International Arnamagnæan Summer Schools in Manuscript Studies have taken very important steps towards establishing a new comprehensive stemma for Njáls saga, which includes the neglected post-medieval manuscript transmission.
This presentation explores a small number of variants among the Njáls saga manuscripts, which aid in solidifying some and revising other parts of the stemma established by Zeevaert et al. Some of the chosen variants exemplify aspects of manuscript transmission, such as censorship, scribal errors, and restructuring of the text. Susanne’s focus lies on the seventeenth-century manuscripts NKS 1220 fol. (Vigursbók). Vigursbók is suggested to be related to both the so-called Oddabók-branch (named after a fifteenth-century Njáls saga manuscript) as well as the *Gullskinna-branch. *Gullskinna refers to a lost medieval codex, whose text survives in a large number of post-medieval manuscripts. However, due to the aforementioned lack of interest in post-medieval manuscript transmission by earlier scholars, the *Gullskinna-branch has barely been researched; this is a gap that recent Njáls saga research is trying to fill.

Susanne M. Arthur was awarded a three-year postdoc grant (2016–2019) from the Recruitment Fund of the University of Iceland after having received her Ph.D. in Scandinavian Studies from the University of Wisconsin-Madison. She focuses on material aspects as well as textual variance of Icelandic medieval and post-medieval manuscripts.

Fyrirlesturinn verður fluttur á ensku og er öllum opinn.

Fyrirlestrar Miðaldastofu 2016–2017

Judith Jesch

The literary history of Skáld-Helgi

Rímur and a lost saga between Iceland and Greenland

Þriðjudaginn 8. nóvember 2016 kl. 16.30
Lögbergi 101

judith-jesch-2016
Judith Jesch

The cycles of narrative poems kown as rímur were inordinately popular in late medieval Iceland and the genre continued to be productive well into modern times. The late medieval rímur are best characterised as a highly derivative genre. While all literature is derivative of other literature in some way or other, rímur are explicitly and obviously so. The medieval rímur of Iceland are almost always reworkings of sagas, sometimes quite slavish ones. In most cases, they are based on the more popular late medieval genres such as riddarasögur or lygisögur, but there are a couple of examples of rímur based on sagas of Icelanders, such as Grettisrímur and Króka-Refs rímur. The rímur of Skáld-Helgi, ‘the most remarkable man in Greeland’, however, have no surviving source. They are difficult to date: the oldest surviving manuscripts are from the 16th century but those who have thought about the question have concluded that the rímur might be somewhat older, perhaps from the 15th century. Scholars also tend to agree that the rímur were based on a lost saga about Skáld-Helgi, a saga that is generally classified as an Íslendingasaga and is described as ‘late’.

Although the rímur-poets were highly dependent on their saga-sources, they had different literary interests, and the change from prose to poetry also enforced different literary strategies on them. It is interesting to speculate on the ways in which the lost saga might have differed from the surviving rímur, particularly since they belong to this very small group of rímur based on Sagas of Icelanders. The paper will explore the ways in which the story of Skáld-Helgi is adapted and appropriated for different contexts using the very different conventions of sagas and rímur – was the lost saga really a typical Íslendingasaga, and what aspects of it did the rímur-poet appropriate for his narrative, and what might he have left out? Finally, what indications might there be of the time and place in which both saga and rímur were produced and enjoyed by their audiences?

Judith Jesch (PhD University of London) is Professor of Viking Studies at the University of Nottingham. She is interested in and has published on many different topics in Old Norse-Icelandic Literature and Viking Age and Medieval Scandinavian Studies.

Fyrirlesturinn verður fluttur á ensku og er öllum opinn.

Fyrirlestrar Miðaldastofu 2016–2017

Guðrún Ingólfsdóttir

„Fögur þykir mér hönd þín“

Skrifkúnst kvenna fyrr á tíð

Þriðjudaginn 1. nóvember 2016 kl. 16.30
Lögbergi 101

gudrun-ingolfsdottir
Guðrún Ingólfsdóttir

Í fyrirlestrinum verður fjallað um bókmenningu kvenna á fyrri öldum, bækur sem konur lásu, bækur sem konur áttu og bækur sem konur skrifuðu. Lengi framan af stóð konum ekki til boða að verma skólabekk. Lærðu þær þrátt fyrir það að lesa og skrifa? Hvað segja sögulegar heimildir? Má finna spor eftir konur á spássíum handrita? Skrifuðu þær handrit? Þjálfaðan skrifara þurfti til slíks, voru þær færar um að skrifa bréf? Hafi konur mundað fjöðurstafinn, hvaða tilgangi þjónaði þá ritfærni þeirra? Í fyrirlestrinum fæst nasasjón af efni nýútkominnar bókar, Á hverju liggja ekki vorar göfugu kellíngar. Bókmenning íslenskra kvenna frá miðöldum fram á 18. öld.

Guðrún Ingólfsdóttir Ph.D. er sjálfstætt starfandi fræðimaður með aðsetur á Stofnun Árna Magnússonar í íslenskum fræðum. Guðrún hefur einkum fengist við rannsóknir á handritamenningu, miðaldabókmenntum og bókmenntum 18. aldar. Bók hennar, Á hverju liggja ekki vorar göfugu kellíngar. Bókmenning íslenskra kvenna frá miðöldum fram á 18. öld, kemur út hjá Háskólaútgáfunni nú í október.

Fyrirlesturinn verður fluttur á íslensku og er öllum opinn.