Fyrirlestrar Miðaldastofu

Árni Daníel Júlíusson

Lesið í leifarnar

Um menningar- og búsetulandslag miðalda í Dalvíkurbyggð og Hörgársveit

Fimmtudaginn 5. október 2017 kl. 16.30
Lögbergi 101

Árni Daníel Júlíusson

Menningar- og búsetulandslag tveggja meginbyggða Eyjafjarðar á miðöldum er viðfangsefni þessa fyrirlestrar. Þessar byggðir eru Hörgárdalur og Svarfaðardalur (nú Hörgársveit og Dalvíkurbyggð). Menjar um kuml og forn- (fjölskyldu) kirkjur eru mestar við ströndina og virðast benda til þess að þar hafi byggðin verið mest í fyrstu. Nú síðast fannst stórmerkur kumlateigur í Dysnesi sem fellur vel inn í þá mynd sem áður er komin fram.

Fornleifar og ritheimildir gefa sérstaklega skýra mynd af dreifingu kumla og fornkirkna á þessu svæði, mynd sem óvíða er að fá annars staðar jafn skýra. Víða um svæðið, sérstaklega um það norðanvert, í Svarfaðardal og Árskógsströnd, getur að líta garðlög, fornar girðingar. Þær gefa góða hugmynd um hvernig landnýtingu var háttað og einnig þá hugmynd að landamerki hafi verið þau sömu í þessum sveitum um mjög langan tíma, því þær eru oft á núverandi landamerkjum. Miklar minjar um búsetulandslagið eru einnig dreifðar um allt svæðið, eins og rústir af seljum, sem eru nánast við hvern bæ víða í Svarfaðardal og Hörgárdal, en mun færri í sveitunum við ströndina. Rústir af bæjum sem voru í byggð á miðöldum en hafa síðan verið í eyði eru mjög víða.

Hvernig ber að lesa í þessar gríðarlegu leifar? Hvernig tengjum við saman og túlkum einstaka þætti þeirra? Ritheimildir, sem koma til sögunnar eftir 1100, bæta síðan í myndina, aðeins lítið í fyrstu, en síðan meir og meir. Við lok 12. aldar verða miklir atburðir í héraðinu sem skráðir eru í Guðmundar sögu dýra. Átök standa milli að því er virðist tvenns konar pólitískra kerfa, hins gamla goðorðakerfis annars vegar og nýs höfðingjaveldis hins vegar. Í þessum heimildum sést skyndilega inn í heim höfuðbóla, stórbýla, virkja, sem bæta alveg nýjum drætti í myndina af byggðinni. Skjalaheimildir bætast við og verða miklar að vöxtum á 14. og 15. öld. Þær gefa líka alveg nýja innsýn í byggðina, skipulag hennar og efnahag, og vísa jafnframt aftur í tímann, í þeim eru vísbendingar um eldri tíma. Rannsóknirnar sem þessi fyrirlestur byggir á voru gerðar við Þjóðminjasafnið, í rannsóknastöðu Dr. Kristjáns Eldjárns. Hluti þeirra var lagður fram í bókinni Miðaldir í skuggsjá Svarfaðardals, en hér bætist við stórt svæði og ný túlkun. Hvaða sögu má segja út frá þessum heimildum? Hvaða þróun varð í þessu samfélagi við Eyjafjörð á tímabilinu 870–1500? Í fyrirlestrinum verður reynt að svara þeim spurningum.

Árni Daníel Júlíusson er fræðimaður við Þjóðminjasafnið og ReykjavíkurAkadamemíuna. Hann hefur doktorspróf frá Kaupmannahafnarháskóla og hefur sent frá sér fjölda greina og bóka um fræðasvið sitt, bændasamfélag fyrir nútímavæðingu. Á meðal rita hans má nefna Landbúnaðarsögu Íslands 1. og 2. bindi.

Fyrirlesturinn verður fluttur á íslensku og er öllum opinn.