Árni Einarsson

Akuryrkja á Suðurlandi á miðöldum

Nýir fornleifafundir

Fimmtudaginn 19. mars 2026 kl. 16.30 / Thursday, March 19, 2026, at 16.30
Fyrirlestrasal Eddu (E-103) / Edda auditorium (E-103)

Fjöldi merkja eru um kornyrkju hér á landi á miðöldum og virðist hún hafa verið útbreidd, einkum sunnan- og vestanlands. Má þar nefna fornleifar á bæjum, frjókornagreiningar á jarðvegi, sögurnar og máldaga kirkna og önnur fornbréf. Hingað til hafa örugg, sýnileg merki akra verið fá og bundin við sjávarsíðuna vestanlands, einkum Garðskaga og Breiðafjarðareyjar, en einnig á tveimur bæjum í Mýrdalnum. Í erindinu verður sagt frá fornökrum sem nýlega fundust við fornleifarannsóknir í Rangárvallasýslu. Komu þeir í ljós við hnitmiðaðar loftmyndatökur af fornum bæjarstæðum. Akrarnir eru á Keldum, Bergvaði (nú Móeiðarhvoli), Skeiðvöllum og Lunansholti.

Fornakrarnir á Keldum á Rangárvöllum tengjast flóknu og hugvitsamlegu áveitukerfi frá 10.–11. öld, þar sem Keldnalæk var veitt um annars þurra Tunguheiði með torfhlöðnum stokkum og stíflugörðum. Af 19 hekturum sem áveitan vökvaði á Tunguheiði eru 3 hektarar með sýnilegum akurrákum. Akrar á Bergvaði (1 hektari) tengjast torfgirðingakerfi sem virðist gefa til kynna talsverða nautgriparækt. Kynnt verður hugmynd um hvernig sauðfjár og nautgriparækt hefur verið fyrir komið þar til forna. Akrar í Lunansholti (0,3 hektarar hinn stærri) og á Skeiðvöllum eru á fornum bæjarstæðum með fjölda tófta, sumum með þeim stærri af sinni gerð. Stærsti akurinn af þremur á Skeiðvöllum er 2,2 hektarar að stærð, hinir tveir 0,8 og 1 ha.

Þessir fornleifafundir eru sérstakt fagnaðarefni fyrir það hve akurlöndin eru lítt röskuð og öll umgjörð þeirra óspillt. Frekari rannsóknir munu geta skilað miklum upplýsingum um akuryrkju á Íslandi á miðöldum, til dæmis hvenær hún hófst og hvenær henni lauk, hvað var ræktað, hve mikill áburður var notaður, hvort fleiri akrar leynist undir yfirborðinu og margt, margt fleira.

Árni Einarsson er líf- og fornvistfræðingur, fyrrum forstöðumaður Náttúrurannsóknastöðvarinnar við Mývatn og gestaprófessor við Háskóla Íslands um skeið. Hann hefur lengst af helgað sig rannsóknum á lífríki og sögu Mývatns, en einnig á fornminjum og bókmenntum frá miðöldum.

Fyrirlesturinn verður haldinn á íslensku og er öllum opinn. / The talk will be delivered in Icelandic and is open to all.